رسول خدا او را براى امر دينمان پسنديد ، آيا نبايد براى دنيامان به او خشنود باشيم ؟ !
ابوبكر زكات را بر نماز قياس كرد و گفت : هركه ميان نماز و زكات فرق گذارد با او مىجنگم !
نيز ابوبكر « عهد » را بَر « عقد » قياس كرد آن گاه به خلافتِ عمر - پس از خود - عهد كرد . . . « 1 »
* بررسى همه جانبه اين امور ، درنگ بيشترى را مى طلبد ولى به همين مقدار بسنده مى كنيم تا خواننده گرامى تصويرى از رويكردهاى فكرى رايج درصدر اسلام داشته باشد و با ريشه هاى قواعد دو رويكرد آشنا باشد .
نگرشى در رأى و قياس
امام صادق عليه السلام سببِ روى آوردن ابوبكر و عمر ( و دنباله روان آن دو را ) به رأى و قياس بيان كردهاند ، و در اين راستا رواياتِ چندى از آن حضرت رسيده است .
ج قاضى نعمان ( محمّد بن منصور تميمى مغربى ) قاضى مصر ، حكايت مىكند كه : شخصى از امام صادق پرسيد : اى فرزند رسول خدا ، اختلاف در قضايا و احكام [ حلال و حرامها ] از كجا در ميانِ اين امّت پديد آمد ، در حالى كه دين و پيامبرشان يكى است ؟
امام عليه السلام فرمود : آيا آنان در زمان حيات پيامبر صلى الله عليه و آله با هم اختلاف داشتند ؟
گفت : نه ، چگونه اختلاف امكان داشت در حالى كه آنچه را نمىدانستند و در آن اختلاف مىيافتند ، به آن حضرت عرضه مىداشتند !
امام عليه السلام فرمود :
و همچنين اگر به پا مىداشتند كسى را كه پيامبر صلى الله عليه و آله امرشان كرد كه بعد از آن حضرت احكام را بگيرند ، اختلاف پيدا نمىكردند ! ليكن كسى را عَلَم كردند
هامش
( 1 ) . الاجتهاد فى الشريعة الإسلاميه : 63 .