است .
روايتهاى مكتب راويان بصرى كه از ابو نضره عبدى ، حسن بصرى و محمد بن سيرين نقل شده است از نظر گرايش ، عثمانى و ضد كوفى است ، اما ضد علوى نيست و بيشتر شرح احوال است . اطلاعات دست اول بندرت در دسترس بوده است . روايات شديدا عثمانى و ساختگى رواياتى است كه ابو نضره از ابو سعيد مولاى ابو اسيد « 1 » نقل كرده است . داستانهايى كه حسن بصرى درباره ملاقات ادعايى عثمان با مالك اشتر و حضور وثاب در قتل عثمان « 2 » از وثّاب مولاى عثمان نقل كرده است احتمالا روايتى نامعتبر است .
بلاذرى روايتى مفصل دربارهء اين بحران و قتل عثمان از مورخ بصرى وهب بن جرير بن حازم نقل كرده است كه او نيز اسناد خود را به زهرى مدنى مىرساند . « 3 » بيشتر اطلاعات احتمالا از زهير گرفته شده ولى متن روايت همان است كه جرير يا پدرش نقل كردهاند .
اشتباههاى عمدهاى در اين روايت ديده مىشود مانند اينكه شورشيان مصرى در آغاز سال 35 وارد ذو خشب شدند و زبير و طلحه در زمان آخرين محاصره متفقا هدايت اين وضع را به عهده داشتند . « 4 »
بلاذرى و ابن شبّه هر دو روايت مفصلى با اسناد به سعيد بن مسيّب « 5 » مدنى با سابقه و صاحب نظر نقل كردهاند . راوى اين خبر يكى از فرزندزادگان خليفه ابو بكر است به نام اسماعيل بن يحيى تيمى كه به جعل حديث شهرت دارد . « 6 » اسماعيل بن يحيى روايت خود را به اسناد از محمد بن ابى ذئب - از زهرى - از سعيد بن مسيّب نقل كرده است . و اين احتمالا بعد از مرگ ابن ابى ذئب در سال 158 بوده است . اسماعيل اين داستان را
هامش
( 1 ) ابو اسيد همان مالك بن ربيعه ساعدى مدنى است كه در جنگ بدر حضور داشت ( ابن حجر ، تهذيب ، ج 10 ، ص 15 - 16 ؛ ابن حجر اصابه ، ج 6 ، ص 13 - 14 ) . ابن منكدر او را از حاميان عثمان در مقابل قصرش نام مىبرد .
( 2 ) طبرى ، ج 1 ، ص 2989 - 2991 ، بلاذرى ، انساب ، ج 5 ، ص 92 - 93 ؛ ابن سعد ، طبقات ، ج 3 ، بخش 1 ، ص 50 .
( 3 ) بلاذرى ، انساب ، ج 5 ، ص 88 - 92 .
( 4 ) رك : همين كتاب ، ص 147 .
( 5 ) بلاذرى ، انساب ، ج 5 ، ص 25 - 26 ، 67 - 71 ، ابن شبّه ، تاريخ مدينه ، 1157 - 1161 ، 1302 - 1306 .
( 6 ) ذهبى ، ميزان الاعتدال ( قاهره 1325 ) ، ج 1 ، ص 117 - 118 ؛ ابن حجر عسقلانى ، لسان الميزان ، ( حيدرآباد 1329 - 1331 ) ج 1 ، ص 441 - 442 . نام و نسب كامل او اسماعيل بن يحيى بن عبيد الله بن طلحه بن عبد الله بن عبد الرحمن بن ابى بكر است . طلحه بن عبد الله جدّ پدرى او در صحرايى واقع در حاذة الاتم در سمت راست راه مدينه به مكه زندگى مىكرد . ( زبيرى ، نسب ، ص 279 ) .