و هر كه را ناخوش دارد طلاق دهد . « 1 » رقم نود زن را مداينى ساخته است . او تمام زنان حسن عليه السّلام را كه قبلا گفته شد برمىشمارد ؛ از جمله موارد مشكوك دختر عمرو بن اهتم ، زنى از ثقيف ، مادر عمرو ، و زنى از بنى شيبان و سپس نتيجهگيرى مىكند كه او هفتاد زن داشت . كلمه هفتاد ( سبعين ) كه در متن آمده شايد تحريفى باشد از كلمه نود ( تسعين ) .
اشتباهى كه معمولا در خواندن خط عربى پيش مىآيد . « 2 » شايسته است بپذيريم كه مداينى نتوانست حتى نام يك زن بيش از همان يازده زنى را كه اسم برده است بياورد و آن تعدادى را هم كه نام برده است ازدواج پنج تن از آنان با حسن عليه السّلام نامعلوم يا كاملا مشكوك است و ديار بكرى از قول او نقل كرده است كه حسن عليه السّلام تنها در زمان حيات پدرش با نود زن ازدواج كرده بود . « 3 »
نادرستى تمامى اين قصهها و روايتها نياز به بحث مفصلى ندارد . قابل ذكر است كه سه ازدواج مشخص حسن عليه السّلام در زمان حيات پدرش بود كه به دستور على عليه السّلام بزرگ خاندان انجام گرفت و اين امرى مرسوم بود . على عليه السّلام به منظور برقرار كردن همبستگيهاى سياسى با سران قبايل تصميم به اين ازدواجها مىگرفت . على عليه السّلام اگر حسن عليه السّلام را مسئول اختلال در ازدواج با سلمى كلبى مىدانست حق داشت بر اين كار او خرده بگيرد . اينكه او كوفيان را از ازدواج با حسن عليه السّلام بر حذر داشته امرى باور نكردنى است . حسن عليه السّلام در زمان حيات پدرش در موقعيّتى نبود كه خود براى انتخاب همسرش تصميم بگيرد ، همچنانكه على عليه السّلام نزد در زمان حيات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله قادر به انتخاب همسر نبود . چون آرمانهاى سياسى حسن عليه السّلام با پدرش يكسان نبود احتمالا او اين ازدواجهاى سنتى را با نگرشى متفاوت از ديد پدر مىنگريست .
هامش
( 1 ) ذهبى ، سير ، ج 3 ، ص 262 ، 267 .
( 2 ) ابن ابى الحديد ، شرح ، ج 16 ، ص 21 - 22 . تنها زنى كه نام او در فهرست مداينى آمده و در جايى ديگر نامى از او نيست دختر علقمه بن زراره ( امرأة من بنات علقمه بن زراره ) است . علقمه بن زراره از سران دارم تميم بود كه سالها پيش از ظهور اسلام در جنگى قبيلهاى به قتل رسيد و حسن نمىتوانسته [ از نظر زمانى ] با دختر او ازدواج كند . شايد منظور دخترى از نوههاى او بوده است . كه اين داستان را مربوط به ازدواج او با حسن عليه السّلام دانسته است .
( 3 ) ديار بكرى ، تاريخ الخميس ، ج 2 ، ص 234 . ذهبى ( سير ، ج 3 ، ص 267 ) نيز اظهار نظر شخصى مداينى را كه گفته بود حسن عليه السّلام نود زن گرفته بود نقل مىكند .