گفت « من با كسى چنان مىكردم كه حلم و بردبارىاش با كوهها برابرى داشت . » « 1 » سپس سعيد بن عاص حاكم اموى بر او نماز خواند . « * »
شادى معاويه از شهادت حسن عليه السّلام كمى آشفته شد ، چون نمىدانست اكنون چه كسى سرور بنى هاشم خواهد بود . اين انديشه كه ابن عباس سياستپيشه و موقعشناس ممكن است جانشين حسن عليه السّلام سازشپذير و صلحطلب شود او را آزار مىداد . بنا به روايتى هنگام حج ابن عباس را در مكه ملاقات كرد و گفت « عجيب است كه حسن عليه السّلام عسل طائفى را همراه با آب در شب « * * » نوشيد و از آن درگذشت » . ابن عباس جواب داد « اگر حسن عليه السّلام درگذشت ، اجل تو به تأخير نخواهد افتاد . » معاويه گفت « و تو اكنون سرور مردم خود هستى . » ابن عباس فهميد كه او دست به انجام تصميم خطرناكى زده است و خليفه را مطمئن ساخت « تا زمانى كه ابو عبد الله الحسين عليه السّلام زنده است من سرور نيستم . » « 2 » بنا به روايتى ديگر چون معاويه ابن عباس را در مكه ملاقات كرد شهادت حسن عليه السّلام را به او تسليت گفت و افزود « ابن عباس ! خدا غم و اندوه را از تو دور بدارد ؛ لا يسوءك الله سوءا » . ابن عباس گفت « اى امير مؤمنان تا خداوند تو را زنده مىدارد غمى براى من نمىرساند ؟ معاويه دستور داد 1000000 درهم به ابن عباس بدهند . « 3 » پسر عموى پيامبر صلّى اللّه عليه و آله آموخته بود كه چگونه با « مرد اين دنيا » كنار بيايد و به درس تفسير خود از قرآن ادامه دهد .
قيس بن سعد بن عباده در حضور حسن عليه السّلام با معاويه بيعت كرد . او رو به امام
هامش
( 1 ) بلاذرى ، انساب ، ج 3 ، ص 66 - 67 ؛ ابو الفرج ، مقاتل ، ص 75 - 76 .
* مترجم فارسى مقاتل مىگويد : « اين حديثى است كه نظيرش در ساير احاديث شيعه ديده نشده و با معتقدات شيعه نيز كه بر جنازه امام جز امام پس از او كسى نماز نمىخواند موافقت ندارد و تقيّهاى هم در كار نبود كه آن را حمل بر تقيه كنيم . و الله اعلم . » ( مقاتل الطالبيين ترجمه سيد هاشم رسولى محلاتى ، تهران ، بى تا ، ص 72 - 73 ) .
* * نويسنده انگليسى كتاب بدون توجّه به يادداشت ذيل اين روايت « ما روحه » را « ما رومه » خوانده و آن را آبى چسبنده "retaweulg" ترجمه كرده است ولى ويراستار كتاب انساب الاشراف در يادداشتى در ذيل اين جمله چنين گفته است . كذا فى النسخه ، و لعله حذف منه الهمزة و الاصل : « بماء روحة » أى عشيه و مساء و كذا فى التالى . و احتمال التصحيف قوى جدا . رك : بلاذرى ، انساب ، ج 3 ، ص 63 ابن ابى الحديد ( شرح ، ج 16 ، ص 11 ) « شرب علّة بماء رومه » نوشته و در پاورقى توضيح داده « بماء برومه » .
( 2 ) بلاذرى ، انساب ، ج 3 ، ص 62 - 63 .
( 3 ) همان ، 63 - 64 ؛ ابن ابى الحديد ، شرح ، ج 16 ، ص 11 .