مىكند كه « طولانى شدن روزهاى زندگانى حسن عليه السّلام دستگاه مالى معاويه را به زحمت انداخته بود » سخنى كاملا بيهوده است . « 1 » شادى معاويه از شهادت حسن عليه السّلام بواسطه شكستن سدى بود كه بر سر راه ولايتعهدى يزيد قرار داشت و معاويه مشتاقانه مىكوشيد اين مانع را از سر راه بردارد . درست است كه حسن عليه السّلام خطرى بالفعل براى معاويه نبود و سوداى پس گرفتن خلافت را در سر نداشت « 2 » امّا بسيارى از ناراضيان كه از خودكامگى تفرقهانگيز امويان در رنج و عذاب بودند هنوز از ياد نبرده بودند كه معاويه جانشينى حسن عليه السّلام را بعد از خود به رسميت شناخته و حسن عليه السّلام امر جانشينى را مشروط به رأى شورا دانسته است . اين اوضاع و شرايط صحت رواياتى را تأييد مىكند كه حسن عليه السّلام به تحريك معاويه و به دست همسرش جعده دختر اشعث بن قيس « 3 » مسموم شد . اين روايات آنگونه كه گفتهاند فقط مورد قبول شيعه نيست بلكه مورخان سنّى مانند واقدى ، مداينى ، عمر بن شبّه ، بلاذرى و هيثم بن عدى نيز آن را تأييد مىكنند . « 4 » از أبو بكر
هامش
( 1 ) همان ، ص 153 . لامنس براى آنكه صورت ظاهرفريبى به گفته خود بدهد . مبلغى را كه حسن عليه السّلام در قراردادش با معاويه پيشنهاد كرد و از او گرفت 5000000 درهم به اضافه بخشى از خراج ايران ذكر كرده است . مآخذى كه او از آن نقل كرده است دينورى است كه او ذكرى از مبلغ 5000000 درهم نمىكند و فقط خراج اهواز را نام مىبرد . بنا به نقل لامنس ، معاويه به تمام وعدههايش وفا كرد . دينورى به رغم طرفدارى شديدش از امويان و كينه او نسبت به شيعيان على عليه السّلام چيزى در اين مورد نمىگويد . روايتى را كه لامنس به آن اشاره مىكند ( 149 يادداشت 3 ) در وصف معاويه است كه بيهوده از عمرو عاص مىخواهد چون گدايان حجازى و زايران عراقى بر او جمع شدهاند و پيش او چيزى بيش از پرداخت حقوق و مستمرى سپاهيان نيست او را با خراج مصر يارى كند .
( 2 ) بر عكس از روايت دينورى طرفدار امويان چنين به نظر مىرسد كه چون حجر بن عدى در مدينه حسن عليه السّلام را به بازگشت به جنگ فرا مىخواند او را از صلح خود با معاويه اندوهگين مىبيند . ( دينورى ، اخبار الطوال ، به اهتمام گويركاس ، ليدن ، 1888 - 1912 ، ج 1 ، ص 233 - 234 ) . [ از روايت دينورى چنين اندوهى براى صلح با معاويه استنباط نمىشود . رك : دينورى ، اخبار الطوال ، ترجمه دكتر محمود مهدوى دامغانى . نشر نى ، تهران ، 1364 ، ص 267 - م . ]
( 3 ) بنا به روايت هيثم بن عدى ، دختر سهل بن عمرو همسر حسن عليه السّلام بود كه در مقابل دريافت 100000 درهم از معاويه شوهر خود حسن عليه السّلام را مسموم كرد . ( بلاذرى ، انساب ، ج 3 ، ص 59 ) واقدى ، بنا بر نقل ذهبى ( سير ، ج 3 ، ص 274 ) روايت كرده كه بنا بر خبر يكى از راويانش يكى از خدمتكاران حسن به تحريك معاويه شربتى آلوده به سم را به حسن عليه السّلام خورانيد .
( 4 ) عوانه از راويان طرفدار امويان نقل مىكند به اين مضمون كه درست قبل از شهادت حسن عليه السّلام معاويه به مروان دستور مىدهد كه چون اين واقعه اتفاق افتد بلافاصله او را از آن آگاه سازد و مروان چنين مىكند .
معاويه با نقل اين خبر براى ابن عباس او را غافلگير مىكند . ظاهرا نظر راوى اين است كه معاويه در