ناديده گيرد . با توجه به آنكه اكنون با كشته شدن رسولش ، هرگونه سازش موقتى غير ممكن شده بود ، بار ديگر خود را ناگزير ديد كه تسليم خواستهاى كسانى شود كه در سپاه خود بيش از همه از جنگ با شاميان اكراه داشتند و به سركوب شورشيان بپردازد .
امّا شورشيان نيز ، مانند خود او از حاميان صادق و سرسخت حاكميت قرآن بودند .
برخى از فرماندهان آنان پيشتر بر همين اساس ، طى دوران فرمانروايى ننگين عثمان از او پشتيبانى كرده بودند . على عليه السّلام و آنان اساسا با يكديگر هماواز بودند كه در نزاع با معاويه ، حكميت ثمرى ندارد . هر چند برخى از آنان در اصل بر او فشار آوردند كه آن را بپذيرد ، با اين حال به اشتباه خود پى برده و از ارتكاب بدان به منزلهء عملى كفرآميز استغفار كرده بودند . آنها در ميان پرشورترين متحدانش در جنگ عليه كسانى بودند كه احكام قرآن را تحريف كردند . او مىبايست همهء تلاش خود را به كار مىگرفت تا بيعت دوبارهء آنان را به دست آورد ، حتى اگر ناگزير مىشد كه جنگ با شاميان را به تأخير اندازد . البتّه با توجه به خوى تند و افراطى آنان كه مانع سازش مىشد ، اين كار آسان نبود . على نمىتوانست هيچ يك از دو درخواست آنان را بپذيرد ، يا با قبول حكميت به كفر خود گواهى دهد ، يا با مخالفان مسلمان به منزلهء كافران برخورد كند . او نمىتوانست كشتارهايى را كه برخى از آنان مرتكب شده بودند ، ناديده گيرد . امّا بحث بردبارانه با آنها ، ممكن بود بتدريج حمايت بيشتر آنان ، اگر چه نه همهء آنان ، را جلب كند . نخستين وظيفهاش اين بود كه از نو در ميان قاريان قرآن ، يا دست كم فعالان آنان ، كه متحدان طبيعىاش بودند ، وحدتى ايجاد كند . على جنگ با معاويه را با شتاب از سر مىگرفت ، به گونهاى كه او را ناگزير مىساخت به تهديدهايى روى آورد كه اثر معكوس داشت و در برابر پيروان قبلىاش به شدت عمل متوسل شود . جنگ نهروان شكاف بين شيعه و خوارج را مسجّل ساخت .
سستى در پشتيبانى از او در اين هنگام بسرعت آشكار شد . على مىخواست بلافاصله از نهروان به سمت شام رود . مردانش شكوه كردند كه اى امير مؤمنان تيرهايمان تمام شده ، شمشيرهايمان كند گشته و سر نيزهها افتاده و از او خواستند كه به شهر خود كوفه بازگردد تا ابزارهاى جنگى بهترى آماده كنند و نيروهاى از دست رفته خود را بازيابند . در اينجا هم سخنگوى آنان اشعث بن قيس بود و على تسليم شد . وقتى به نحيله رسيدند ، على فرمان داد كه در اردوگاه خود بمانند ، براى جنگ آماده شوند و با
جانشينى محمد ( ص ) ( فارسي ) — صفحة 356
مساهمون: ويلفرد مادلونگ
ص٣٥٦