معاويه بيعت عمومى شاميان را در مقام خليفه به دست آورد . « 1 »
وقتى ابن عباس و شريح گزارشها را به على رساندند ، آن حضرت رفتار هر دو حكم را محكوم كرد . او كوفيان را مورد خطاب قرار داد و هشدارهايش را نسبت به اين دو مرد و حكميت به آنان يادآور شد ؛ [ و فرمود ] اكنون اين دو حكمى كه آنان برگزيدهاند ، حكم قرآن را پشت سر انداختند ، بدون استدلالى محكم يا سنتى مقبول داورى كردند و سرانجام به توافق نرسيدند . او ياران خويش را فرا خواند تا آمادهء حركت به سوى شام شوند و روز دوشنبه در اردوگاههاى خود گرد آيند . « 2 » چون آشكار شد كه معاويه از مردم خود به عنوان خليفه بيعت گرفته است ، على عليه السّلام همه روابط و مكاتباتش را با وى قطع كرد . آن حضرت در قنوت نماز صبح بر معاويه ، عمرو عاص ، ابو الاعور سلمى ، « 3 » حبيب بن مسلمه ، عبد الرحمن بن خالد بن وليد ، ضحّاك بن قيس و وليد بن عقبه ، نفرين فرستاد .
اين امر پيروى از سنّت محمد صلّى اللّه عليه و آله بود كه در قنوت بعضى از دشمنانش را نفرين مىكرد . « 4 »
معاويه نيز با نفرين فرستادن بر على عليه السّلام ، ابن عباس ، اشتر ، حسن عليه السّلام و حسين عليه السّلام ، مقابله به مثل كرد . « 5 »
على عليه السّلام پس از آن كه مردم را به از سرگيرى جنگ با معاويه فرا خواند ، به خوارج گرد آمده در نهروان نامه نوشت و در آن زيد بن حصن و عبد الله بن وهب را ، كه فرماندهى آنان را به عهده داشتند ، مورد خطاب قرار داد . در اينجا نيز دوباره دو حكمى را كه موفق نشده بودند بر طبق سنّت عمل و حكم قرآن را اجرا كنند ، به باد انتقاد گرفت .
هامش
( 1 ) طبرى ، ج 1 ، ص 3396 ، ج 2 ، ص 199 .
( 2 ) همان ، ج 1 ، ص 3368 ؛ بلاذرى ، انساب ، ج 2 ، ص 365 - 366 .
( 3 ) طبرى ، ج 1 ، ص 3360 . منقرى ابو موسى اشعرى را به جاى ابو الاعور ذكر مىكند ( وقعة صفين ، ص 552 ) .
( 4 ) ر . ك : ونسينك ، « قنوت » در دايرة المعارف اسلام ؛ كيستر ، « پروردگارا ! عرصه را بر مضر تنگ كن » ، ص 252 - 273 . گفتهء كيستر ( ص 271 ) در اينكه پيروان على احتمالا نفرين او بر معاويه را تأييد نمىكردند و شايد آن را بدعت مىشمردند ، مبتنى است بر روايتى از شعبى عثمانى ، سرسپرده دولت اموى ، ( ابن ابى شيبه ، مصنّف ، ج 2 ، ص 209 ) كه نمىتوان يقين كرد كه به نفع ياران على سخن گفته باشد ( ر . ك : مقالهء ف . كرنكو دربارهء او در دايرة المعارف اسلام ) . گزارشهاى تاريخى از هيچگونه مخالفتى با اين نفرين در كوفه خبر نمىدهند . در حالى كه اكثريت كوفيان دوست نمىداشتند با شاميان بجنگند ، افكار عمومى پس از شكست حكميت در اين هنگام از رفتار عمرو عاص به خشم آمدند و سخت با معاويه مخالفت كردند .
( 5 ) طبرى ، ج 1 ، ص 3360 . منقرى ( وقعة صفين ، ص 552 ) قيس بن سعد را به جاى اشتر نام مىبرد . به احتمال قريب به يقين قيس بن سعد ، پس از كشته شدن اشتر به دست معاويه به جاى او نشسته است .