اسبان لگدكوبت كردهاند » . ربيعه در جنگ نهروان در ميان خوارج بصره كشته شد . « 1 »
بدين سان ، كشمكش در حكميت ، اختلافات عقيدتى گستردهاى را به صحنه آورد .
خوارج از بيعت افراد با امام ابراز ناخشنودى مىكردند ؛ اين بيعت در قالب اين اصل مطرح شده از طرف هواداران على عليه السّلام بيان شده بود كه دوست كسانى هستند كه او دوست مىدارد و دشمن كسانى كه او دشمن بدارد . آنان را به شاميان مانند كردند كه در بيعت با معاويه بنا بر آنچه دوست مىداشتند و آنچه اكراه مىداشتند ، كفر ورزيدند . « 2 » از نظر خوارج بيعت مبتنى بر يك شخص نبود ، بلكه مبتنى بود بر چنگ زدن به كتاب خدا ، سنّت صالحان ، پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله ، أبو بكر و عمر . آنان ظاهرا از ادعاى على عليه السّلام كه به دليل شايستگيهاى نخستين خويش و پيوند نزديكش با رسول خدا ، براى خود حق ويژهاى در امامت قايل مىشد ، انتقاد مىكردند و شايستگى نخستين [ به نظر آنها ] در هر زمانى مىتوانست با شكستن قانون الهى از ميان برود ، چنان كه توسط عثمان از ميان رفت ؛ و خويشاوندى با پيامبر از نظر آنان به اين موضوع مربوط نمىشد . آنان به رغم ادعاهاى على ، به وفادارى خود به سنّت أبو بكر و عمر پاى مىفشردند ؛ غافل از آنكه اين سنّت موقعيت ممتاز قريش را ايجاب مىكند كه آنان ، به منزلهء مساوات طلبان سياسى ، آن را رد مىكردند .
اصل بيعت مجدد با على عليه السّلام ، همانند دعوت پيامبر بود كه در خبر آمده است در روز غدير خم مردم را به سوى على فرا خواند : « خداوندا ، دوستدار كسى باش كه على را دوست مىدارد و دشمن كسى باش كه على را دشمن مىدارد » . « 3 » به احتمال قريب به يقين در حدود همين زمان بود كه على فرمود تا حديث غدير خم را براى عموم اعلام دارند .
حديث مزبور با تعابير گوناگون آن در قالب اين عبارت آمده كه روزى على عليه السّلام به جمعيت گرد آمده در ميدان مقابل مسجد كوفه روى كرد و از آنان كه سخنان پيامبر را در روز غدير
هامش
( 1 ) همان .
( 2 ) همان ، ص 3350 .
( 3 ) براى آگاهى از تعبيرهاى گوناگون حديث غدير خم كه حاوى اين دعوت است ، نگاه كنيد به مراجع و نسينك در المعجم المفهرس لالفاظ الحديث النبوى ، زير نام « ولى » ؛ ابهام ضماير در اين دعوت اين امكان را فراهم مىآورد كه على عليه السّلام را موضوع يا مصداق « دوست داشتن يا دشمن داشتن » تفسير كنيم . ترجمهاى كه در اين اينجا [ به انگليسى ] صورت گرفته ، موافق است با اصل بيعتى كه طرفداران على عليه السّلام با او برقرار كردند .