نمىخواهد كه به واسطهء آن مصيبتى رخ نمايد . على عليه السّلام موافقت كرد و سپس سنتى را كه رسول خدا در حديبيّه از خود بر جاى گذاشته بود ، يادآور شد ؛ بدين ترتيب كه آن حضرت اجازه داد عنوان « رسول خدا » بنا به درخواست مشركان از قرارداد حذف شود .
عمرو خود را رنجيده خاطر وانمود كرد و گفت : « پناه بر خدا ، تو ما را به كفار تشبيه كردى ، حال آنكه ما مؤمن هستيم » . على عليه السّلام به او گفت : « اى ابن نابغه ، چه وقت دوست كافران و دشمن مسلمانان نبودهاى ؟ آيا تو شبيه به مادرت كه تو را زاده است نيستى ؟ » عمرو از جا برخاست و گفت : « سوگند به خدا از اين پس با تو همنشين نخواهم شد » .
على عليه السّلام فرمود : « اميدوارم خدا بر تو و يارانت چيره گردد » . « 1 » برخى از ياران على عليه السّلام در اين باره احساسات شديدى از خود نشان مىدادند . گروهى از آنان در حالى كه شمشيرهايشان را بر دوش نهاده بودند نزد على عليه السّلام رفتند و گفتند : « اى امير مؤمنان ، هر چه فرمان دهى ما آمادهايم » . سهل بن حنيف آنان را آرام ساخت و موضوع سنّت رسول خد در حديبيه را تكرار كرد . « 2 »
توافقنامهء حكميت روز چهارشنبه ، 15 صفر سال 37 ، چهار روز پس از توقف جنگ ، در دو نسخه نوشته و امضا شد . « 3 » اين توافق پيش از هر چيز نشاندهندهء احساسات جبههء صلحطلب بود . هر دو طرف متعهد شدند كه به كتاب خدا تن دهند . مقرر شد دو حكم مذكور احكام قرآن را نيك رعايت كنند . هرگاه در موردى حكمى را در قرآن نيافتند ، از سنّت جامع و عادلانه كه اختلافبرانگيز نباشد پيروى كنند - ظاهرا بدين معنا كه سنّت حسنهء مورد قبول هر دو طرف را به كار بندند . در چه چيزى مىبايست داورى مىكردند ، مشخص نبود . در عين حال آنان مىبايست در بين امّت عادلانه داورى مىكردند به
هامش
( 1 ) طبرى ، ج 1 ، ص 3334 ؛ منقرى ، وقعة صفين ، ص 508 - 509 .
( 2 ) منقرى ، وقعة صفين ، ص 509 .
( 3 ) اين تاريخ در هر دو نسخهء متنى كه منقرى نقل كرده مندرج است ( وقعة صفين ، ص 507 - 508 ، 511 ) و طبرى نيز آن را تأييد مىكند ( ج 1 ، ص 3340 ) . در هر حال ، بلاذرى مىگويد ( انساب ، ج 2 ، ص 337 - 338 ) ابو مخنف تاريخ آن را « روز جمعه در ماه صفر » دانسته است ؛ و ابو عمرو بن علاء بصرى ، به نقل از ابو عبيده ، آن را روز جمعه ، 17 صفر سال 37 مىداند . از دو نسخهء متنى كه منقرى مىدهد ، نسخهء كوتاه آن ( وقعة صفين ، ص 510 - 511 ؛ طبرى ، ج 1 ، ص 3339 ) اساسا قابل اعتماد است چنان كه هيندز اشاره كرده است .
ر . ك : م . هيندز « پيمان متاركهء جنگ صفين » در مجله مطالعات سامى ، شماره 17 ( 1972 ) ، 92 - 129 در صفحه 93 - 129 .