حكميت ، شورش خوارج و سرانجام كار
بر سر نيزه كردن قرآنها ، به معناى درخواست حل منازعه بر اساس كتاب خدا بود .
شاميان در اين هنگام فرياد برآوردند : « بياييد كتاب خدا را بين خود حكم قرار دهيم .
پس از آنكه مردم شام همه از ميان رفتند ، چه كسى مرزهاى شام را حفاظت مىكند ؟ پس از مردم عراق چه كسى مرزهاى عراق را حفاظت مىكند ؟ « 1 » » اين درخواست را مىتوان به منزلهء پيشنهاد تسليم تلقى كرد . معاويه تا اين لحظه از تسليم شدن به قرآن ، دست كم با شرايط على عليه السّلام خوددارى ورزيده بود و اصرار مىورزيد كه تنها شمشير مىتواند بين آنان داورى كند . او به يارانش قول داده بود كه آنان را تا عراق رهبرى خواهد كرد و قاتلان عثمان را هر جا پنهان شوند خواهد يافت . وقتى عمرو عاص دانست كه شاميان نمىتوانند در جنگ پيروز شوند و دشمن اندك اندك برترى مىيابد ، به معاويه توصيه كرد كه به اين حيله متوسل شود . معاويه البتّه با كمى اكراه پذيرفت .
اين حيله در سپاه على ، چنان كه عمرو چشم مىداشت ، بلافاصله موجب آشفتگى و اختلاف شد . على عليه السّلام مردانش را به ادامه جنگ ترغيب كرد . او هشدار داد كه معاويه ، عمرو عاص و طرفداران ايشان مرد دين و قرآن نيستند ، بلكه از سر مكر و نيرنگ است كه قرآن را بر سر نيزهها كردهاند . با اين همه ، توسل جستن به كتاب خدا ، براى بسيارى از قاريان قرآن مقاومتناپذير مىنمود . آيا آنان عليه برادران شامى خود لشكر نكشيده بودند تا حرمت نهادن به قرآن را به آنان بياموزند ؟ اكنون چگونه مىتوانستند پيشنهادشان را در تسليم به حكم كتاب خدا رد كند ؟ دو پيشواى گروهى از قاريان قرآن كه بعدا از سران خوارج شدند ، مسعر بن فدكى تميمى و زيد بن حصن طائى ، على را تهديد كردند و گفتند : « اى على ، به كتاب خدا پاسخ ده ، زيرا بدان فرا خوانده شدهاى . و گرنه تو را به اين مردم تسليم مىكنيم ، يا با تو همان خواهيم كرد كه با ابن عفّان كرديم . ما ناگزيريم موافق كتاب خدا عمل كنيم و ما به آن تن مىدهيم » . وقتى على عليه السّلام با شورش آشكار مواجه شد ، به تقاضاى آنان مبنى بر اينكه اشتر را فرا خواند پاسخ داد . اشتر تا قلب اردوگاه شاميان پيش رفته و پيروزى را نزديك ديده بود . اشتر ابتدا از دادن پاسخ سرباز زد و مىبايست به
هامش
( 1 ) طبرى ، ج 1 ، ص 3329 ؛ بلاذرى ، انساب ، ج 2 ، ص 323 .