شعبى ، ابو مخنف و واقدى ، كه نمايندگان سنّت اصلى تاريخاند ، اين جنگ سه روز و شب تا ظهر جمعه ادامه يافت . « 1 » با اين حال روايت ديگرى نيز وجود دارد كه به عبد الرحمن بن ابزى مىرسد ؛ او كه در صف جنگجويان على عليه السّلام بوده است مىگويد :
جنگ صفين به مدّت چهار روز تا صبح شنبه طول كشيد . « 2 » اين منابع دربارهء وقايع جنگ به تفصيل سخن مىگويند ؛ بعضى از اين اخبار افسانهاى و نمايانگر ماهيّت حماسى اين جنگ سرنوشتساز در تاريخ صدر اسلام است ، امّا نكات اصلى در تحولات جنگ را بدشوارى باز توان نمود . اگر روز چهارشنبه ، آن طور كه روايتهاى معمول بيان مىدارند ، « 3 » بدون وقايع مهمى گذشته باشد ، بايد احتمال داد كه جنگ تا روز شنبه ادامه يافته ؛ زيرا بعيد است تحولات عمده ، چنان كه اين منابع بيان مىدارند ، در يك روز اتفاق افتاده باشد . به هر حال ، در اينجا مجال آن نيست كه دربارهء اين موضوع به تفصيل بحث كنيم .
روز پنجشنبه عبد اللّه بن بديل فرماندهى جناح راست سپاه على را به عهده داشت ؛ در برابر حبيب بن مسلمه ، فرمانده جناح چپ معاويه . ابن بديل به سمت خيمه معاويه خوب پيشروى كرد . در اين هنگام معاويه به سربازان ويژهاش فرمان داد در برابر او بايستند و در ضمن براى حبيب بن مسلمه پيغام فرستاد كه با تمام نيرو بر آنان يورش برد .
جناح راست على ، كه عمدتا از يمنيها تشكيل شده بود ، به عقب رانده شد ، و ارتباط ابن بديل همراه با دويست و پنجاه يا سيصد قارى قرآن با لشكر على قطع شد و سپس كاملا از هم پاشيدند . على عليه السّلام سهل بن حنيف را با انصار به پشتيبانى آنان فرستاد ، امّا آنان هم توسط شاميان به سمت مركز ميدان نبرد رانده شدند . مضريان در مركز نيز عقب نشستند و على عليه السّلام ناگزير به جناح چپ كه بيشتر از ربيعه تشكيل شده بود روى آورد . امّا ربيعه ايستادگى كردند و على در اين هنگام نزد اشتر فرستاد تا مردانى را كه عقب نشسته بودند در جناح راست آرايش دهد . اشتر با پشتيبانى مذحج و همدان ، توانست جناح راست را دوباره آرايش دهد و با عقب راندن شاميان ، در بعد از ظهر به ابن بديل و مردانش رسيد كه از خبر زنده بودن على عليه السّلام آسودهخاطر شده بودند . ابن بديل به رغم توصيه اشتر باز به
هامش
( 1 ) طبرى ، ج 1 ، ص 3327 ؛ منقرى ، وقعة صفين ، ص 369 ؛ بلاذرى ، انساب ، ج 2 ، ص 318 ، 323 .
( 2 ) خليفه ، تاريخ ، ص 193 - 194 .
( 3 ) طبرى ، ج 1 ، ص 3287 - 3289 ؛ منقرى ، وقعة صفين ، ص 230 ؛ بلاذرى ، انساب ، ج 2 ، ص 305 .