على عليه السّلام براى حكومت بصره ، عثمان بن حنيف انصارى از قبيلهء بنى اوس را گمارد . او يكى از صحابه بزرگ بود كه عمر ، مسّاحى زمينهاى « سواد » را به دو سپرده بود . وقتى عثمان بن حنيف وارد بصره شد ، والى عثمان عبد اللّه بن عامر بن كريز رهسپار مكه شده و عبد اللّه بن عامر حضرمى ، همپيمان بنى عبد شمس را بر جاى خويش نشانده بود .
عثمان بن حنيف ، حضرمى را براحتى دستگير كرد و ادارهء شهر را بر عهده گرفت . « 1 »
براى حكومت مصر ، على عليه السّلام قيس بن سعد بن عباده ، فرزند رهبر خزرجى نگونبخت را به ولايت گمارد ؛ عمر در سقيفه با او با خشونت بسيار رفتار كرده بود و بعدا از موطن خويش ، مدينه ، نيز رانده شد . اين كار جبران بىعدالتيى بود نسبت به انصار و احتمالا مخالفان قريشى على در مكه آن را تأييدى بر اين هراس خود دانستند كه على قصد داشته است مقام ممتاز آنان را به منزلهء طبقهء حاكم در اسلام نفى كند . على به محمد بن ابى حذيفه ، كه شورشيان مصر او را رهبر خود مىدانستند و اكنون فرمانروايى فسطاط را بر عهده داشت ، وقعى ننهاد . على به قدرى كه خود را مديون مالك اشتر و كوفيان احساس مىكرد ، ظاهرا خود را مديون شورشيان مصر ، كه به وطن بازگشته بودند ، نمىدانست و مايل بود خيلى به آنان نزديك نشود . او به عمرو عاص نيز ، كه به سبب محبوبيّتش در ميان سپاهيان مصر به درخواست عايشه به حكومت بازگردانده شده بود ، اعتنايى نكرد . نقش برجسته عمرو عاص در تحريك بر ضد عثمان كه بر منافع شخصى ، نه اصول اسلامى ، مبتنى بود بعيد است كه مورد پسند على عليه السّلام قرار گرفته باشد . در كل ، عمرو عاص نمونهء فرصتطلبى بود غير محتاط كه على نمىخواست با وجود وى حاكميت خويش را زير سؤال ببرد .
بنا به گفتهء سهل بن سعد ساعدى خزرجى « 2 » ، على عليه السّلام به قيس بن سعد پيشنهاد كرد كه در مدينه سپاهى نظامى برگزيند تا همراه او باشند ؛ امّا قيس نپذيرفت و گفت : « آنچه را گفتى فهم كردم ، اين كه گفتى با سپاهى سوى مصر روم ، به خدا اگر بايد سپاهى از مدينه
هامش
( 1 ) بلاذرى ، انساب ، ج 2 ، ص 222 . عبد الله بن عامر ( بن ) حضرمى پسر عمهء عبد الله بن عامر بن كريز بود . مادر او ام طلحة امل بنت كريز است ( زبيرى ، نسب ، ص 147 ) .
( 2 ) دربارهء سهل بن سعد ، ر . ك : ابن حجر ، تهذيب ، ج 4 ، ص 252 . او در سال 88 / 91 درگذشت و وقتى محمد صلّى اللّه عليه و آله از دنيا رفت پانزدهساله بود . به احتمال زياد قيس را تا مصر همراهى كرده است ، يعنى همان جايى كه گويند مدتى زندگى و حديث نقل كرد ( ر . ك : ابن عبد الحكم ، فتوح مصر ، ص 275 - 276 ) .