بر كندن ريشه شرّ يعنى مروان ، كه هيچ منصب رسمى نداشت ، سخن نمىگفتند . خليفه هم كه هنوز بىهيچ قيد و شرطى از پسر عمويش طرفدارى مىكرد ، آماده نبود چنين توافقى را پيشنهاد كند . او به همين اندازه نيز مصمم بود از خلافت كنارهگيرى نكند . و امّا آخرين راهى كه رهبر شورشيان پيشنهاد كرد دعوت به ترك همگانى اطاعت از خليفه بود . سخنان خصوصى آنان دربارهء ريختن خون خليفه به اندازه نيّت واقعى آنان براى مجبور كردن او به كنارهگيرى از قدرت جدّى نبود . افزون بر اين ، تعداد آنها در آن زمان به زحمت از تعداد مدافعان فراتر مىرفت . عده آنان را ابن سيرين ، شايد با قدرى مبالغه ، هفتصد تن ذكر كرده است . « 1 »
هيچ چشمانداز آشتى در پيش رو نبود و زمان به تندى مىگذشت . رفتار مخالفان مأيوس شايد بر اثر ورود عناصر تندروتر و پخش شايعهء نزديك شدن سپاهيان وفادار به خليفه از ولايات ، خشنتر مىشد . آنان چند بار سعى كردند كه مانع رسيدن آب به خانه عثمان و رفت و آمد آزادانه ملاقات كنندگان شوند . حتى ام حبيبه ، دختر ابو سفيان و يكى از مادران مؤمنان نيز هنگامى كه براى ديدن عثمان آمد و با خود قمقمهاى چرمين داشت با مشكلاتى روبرو شد . « 2 » شورشيان هنگامى كه عبد اللّه بن زبير پيغام عثمان را مىخواند به او تير انداختند ، چرا كه گمان مىكردند در آن نكتهء تازهاى نيست . اگر آنان بدقّت به آن گوش سپرده بودند شايد مبنايى براى آشتى واقعى در آن مىيافتند . عثمان پيشنهاد مىكرد كه از آن پس فقط بر طبق نظر مادران مؤمنان و اهل حل و عقد حكومت كند . اين امر به معناى پايان نفوذ ويرانگر مروان بود .
در روز پنجشنبه ، هفدهم ذى حجه ، صلح شكسته شد . شروع حمله كه آغازگر جنگ داخلى بود از سوى خانه عثمان انجام گرفت . « 3 » يكى از مخالفان در آن روز نيار بن عياض اسلمى ، از اصحاب سالخوردهء پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بود كه برخاست و عثمان را صدا كرد . وقتى
هامش
( 1 ) بلاذرى ، انساب ، ج 5 ، ص 74 .
( 2 ) طبرى ، ج 1 ، ص 3010 ؛ انساب ، ج 5 ، ص 77 ؛ ابن شبّه ، تاريخ مدينه ، ص 1312 - 1313 .
( 3 ) ولهاوزن كاملا اين نكته را دريافته است ( خلاصهها و پيشنويسها ، ج 6 ، ص 130 ، سلطنت عرب و سقوط آن ، 31 ) اما از درك اين واقعيت اساسى عاجز مانده كه قاتل يعنى ابو حفصه مولاى مروان بود . كايتانى روايات مربوط به اين موضوع را غير صحيح دانسته است .