مردم به رقّت آمدند و بعضىشان بگريستند . سعيد بن زيد برخاست و گفت : « اى امير مؤمنان ، هر كه با تو نباشد به تو دسترس ندارد . خدا را ، به خويش پرداز و آنچه گفتى به عمل آر » . « 1 »
كايتانى برداشت خود را از روايت « توبه عثمان در برابر عموم » با اين عبارات مىآغازد :
نيازى نيست كه بر مفهوم نامعقول سخنان عثمان تأكيد كنيم ؛ اين سخنان باور نكردنى و به منزله پستترين شكل ترك وظايف خلافت بود و با مقاومت جدى و انعطافناپذير عثمان در برابر درخواستهايى كه براى كنارهگيرى او مىشد تضاد آشكار داشت . واقدى بر آن است كه خليفه را پيرى خرف تصوير كند با ظاهر فردى زاهد و تارك دنيا . امّا اين تصوير كاملا نادرست است . اين تصوير عثمان كه او مردى ظريف الطبع ، پرشور و عاشق زنان جوان حتى در سن پس از هفتاد سالگى بود نيز نادرست است . به علاوه كه گفته شود كه او اراده و قاطعيت نداشت نيز نادرست است . مرگ با وقار او نشاندهنده عزت نفس اوست كه هيچ ارتباطى با افسانهپردازى ادبى واقدى در بيان خطابه وى ندارد . « 2 »
آيا به نظر كايتانى توبه هنرى چهارم ، امپراتور امپراتورى مقدس روم در برابر پاپ گريگورى هفتم در كناسه « * » هم افسانه بود ؟
مروان ، سعيد بن عاص و تنى چند از بنى اميّه در سخنرانى عثمان حاضر نشدند و در خانهاش به انتظار بازگشت او نشستند . مروان پس از اجازه خواستن از عثمان گفت :
« . . . دلم مىخواست اين سخنان را وقتى گفته بودى كه محفوظ و مصون بودى ، امّا اين سخنان را وقتى گفتى كه كار آشفته شده و خطر آمده و نمودار زبونى است . به خدا
هامش
( 1 ) همان ، ص 2972 - 2974 . در اينجا واقدى سلسله سند جديدى ارائه مىدهد : « على بن عمر از پدرش » . بىترديد على بن عمر ، برادر محمد بن عمر بن على عليه السّلام است كه پيشتر از او روايتى نقل شد . احتمالا محتواى تمام اين روايات از عمر بن على عليه السّلام اخذ شده است . خطبه عثمان در بيان توبه را عبد الرحمن بن اسود زهرى نيز روايت كرده است ( همان ، ص 2982 ) . ابو حبيبه نيز در روايت كوتاه خود از نخستين اعلام توبه عثمان ، به گريستن مردم اشاره مىكند ( همان ) و چنين برداشت نادرستى را القا مىكند كه عثمان تنها يك بار در برابر همگان اعلام توبه كرد .
( 2 ) تاريخ اسلام ، ج 8 ، ص 155 .
*Cansossaقصر مخروبهاى در ايتاليا كه هنرى چهارم در سال 1077 در مقابل پاپ گريگورى هفتم توبه كرد .
( دائرة المعارف قرن بيستم هاچينسون ) .