كرده بودند و از ديدار آن حضرت كراهت داشتند . با اين حال ، چگونه پذيرفتنى است كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله شخصيت ارجمند خويش را با درخواستى كه ذلت و كوچكى در پى دارد ، در معرض خوارى و خردى قرار داده باشد ؟ هرگز چنين كارى شايستهء روح بلند و غيرت فراوان او نيست ؛ چنان كه سبط شهيدش فرمود : « ذلت از ما دور است . خدا و رسول و مؤمنان و دامنهاى پاك و پاكيزه و غيرتمندان و بلندطبعان آن را بر ما ناروا مىشمرند » . « 1 »
امّا كاش طبرى آنچه را بهعنوان دليل بر انتخاب معناى موردنظر خود آورده است ذكر نمىكرد ؛ چون در حدّ او نبود كه دربارهء ادبيات سخن بگويد . سخن گفتن دربارهء ادبيات ، سزاوار جار اللّه زمخشرى است كه خلاف رأى او را اختيار كرده و راهى بس پاك و پيراسته و شريف برگزيده و آيه را به نحو وافى شرح داده است .
جماعتى از مفسران محقق و صاحبنظر نيز ، رأى او را اختيار نمودهاند .
زمخشرى مىگويد : « معناى آيهء
« إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى »
چيست ؟ » آنگاه خود چنين پاسخ داده است : « قربى ؛ مكان قرار گرفتن مودّت و مقرّ آن است ؛ چنان كه مىگويى :
« لي في آل فلان مودّة ؛ مرا در ايشان مودّت است » . « لي فيهم هوى و حبّ شديد ؛ مرا در ايشان ميل و محبت شديد است » و مقصودت آن است كه آنان را دوست دارم و آنان ، مكان و محل محبّت و دوستى منند . و « في » متعلق به مودّت نيست ؛ چنان كه اگر بگويى : إلّا المودّة للقربى ، لام چنين است . « في » متعلق به محذوفى است كه ظرف متعلق به آن است ؛ چنان كه مىگويى : « المال في الكيس ؛ مال در كيسه است » .
تقدير آيه چنين است : « إلّا المودّة ثابتة في القربى و متمكّنة فيها » ؛ و « قربى » مصدر است مثل « زلفى » و « بشرى » و بهمعناى قرابت است و مراد از آن ، بودن در ميان اهل قربى است » . نيز مىگويد : « روايت كردهاند وقتى اين آيه نازل شد ، پرسيدند : يا رسول اللّه ، نزديكان شما كه دوستى آنان بر ما واجب شده است ، كيانند ؟ فرمود :
على و فاطمه و دو فرزند ايشانند » . آنگاه روايات معتبرى در اين زمينه آورده است . « 2 » خداوند از طرف دودمان پيامبر به او پاداش خير عطا فرمايد .
هامش
( 1 ) . سيد عبد الرزاق مقرّم ، المقتل ، ص 250 .
( 2 ) . الكشاف ، ج 4 ، ص 219 و 220 .