مىفرمايد :
« إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً »
« 1 » يعنى هرگاه خدا و رسول حكم الزامى حتمى را بيان نمايند . بدين ترتيب معناى آيه چنين است : خداوند فرمان حتمى صادر نموده است و هيچ عذرى را در ترك امتثال آن نمىپذيرد .
23 . گمان نادرست
طبرى در تفسير خود روايت كرده است كه ابن عباس چنين قرائت مىكرد : « أ فلم يتبيّن الّذين آمنوا أن لو يشاء اللّه لهدى النّاس جميعا » . « 2 » به دو گفته شد : در مصحف
« أَ فَلَمْ يَيْأَسِ . . . »
آمده است . گفت : به گمانم نويسنده در وقتى كه خواب چشمانش را فرا گرفته بوده آن را نگاشته است .
ابن جريح مىگويد : « ابن كثير ( يكى از قرّاء سبعه ) و ديگران پنداشتهاند كه در قرائت نخستين « أفلم يتبيّن . . . » بوده است » . « 3 »
ابن حجر مىگويد : « اين حديث كه طبرى آن را با اسناد صحيح نقل كرده است همهء رجال سند از رجال بخارى مىباشند » . « 4 »
بدين ترتيب به حبر امت نسبت دادهاند كه پنداشته است نگارندهء مصحف دچار غفلت شده است .
زمخشرى بر انكار صحت اين روايت پافشارى كرده ، مىگويد : « و گفته شده كه نويسنده در حالىكه خوابآلوده بوده دندانههاى آن را برابر نوشته است . آرى ، اين ادعا و امثال آن دربارهء قرآن - كتابى كه باطل به هيچ روى بدان راه ندارد - هرگز قابل تصديق نيست . چگونه ممكن است چنين خطايى در مصحف امام ثابت مانده و در دست نامآورانى كه در دين الهى بسيار اهل احتياط بودند ، دست به دست گشته و درعينحال بر ايشان مخفى مانده باشد . ايشان كسانىاند كه به كتاب خدا آگاهى كامل داشتند و از نكات خرد و كلان آن غافل نبودند . منتسب ساختن آنان به غفلت نسبت به قانونى كه مرجع همگان است و قاعدهاى كه پايهء همه چيز به حساب
هامش
( 1 ) . احزاب 33 : 36 .
( 2 ) . رعد 13 : 31 .
( 3 ) . جامع البيان ، ج 13 ، ص 104 .
( 4 ) . فتح البارى ، ج 8 ، ص 282 .