سبب آن را جويا شدم . پاسخ گفت : اى پسر خواهر ، اين حاصل اشتباه نويسندگان در نگارش است » . جلال الدين سيوطى مىگويد : « اسناد اين روايت طبق شرايط شيخين ( بخارى و مسلم ) صحيح است » . « 1 »
4 . به تابعى بزرگ ، سعيد بن جبير نسبت دادهاند كه گفته است : « چهار حرف در قرآن اشتباه است » ؛ سه مورد آن را چنانكه برشمرديم ياد كرد و مورد چهارم را آيهء
« فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ »
« 2 » دانسته است ؛ زيرا فعل مضارع با جزم آمده است در حالى كه عطف است بر فعلى كه به خاطر تقدير « ان » ناصبه پس از فاء عطف منصوب مىباشد . « 3 » از ابو خالد نيز روايت شده كه گفت : « به ابان بن عثمان ، شخصيت علمى بزرگ ، گفتم : چگونه ممكن است « و المقيمين الصّلاة » به نصب باشد ؛ حال آنكه ما قبل و ما بعد آن به رفع است ؟
گفت : اين كار نويسنده است . عبارتهاى پيش از آن را نگاشت ؛ سپس از املا كننده پرسيد : حال چه بنويسيم ؟ در پاسخ او گفت : « اكتب : المقيمين الصلاة » او هم بر طبق آن چه به دو گفته شد نگاشت » . « 4 »
و از ابو عمرو بن علاء روايت شده كه مىگفت : « من شرم دارم
« إِنْ هذانِ لَساحِرانِ »
را چنين قرائت كنم » . « 5 »
به زودى - بر طبق لغت فصيح و پيراسته از هر ضعف - توجيه صحيح آيات را متعرض خواهيم شد ؛ دادن چنين نسبتى به كسانى چون سعيد و أبان - كه خود از بزرگان نامآورند - بسيار شگفت بهنظر مىآيد ؛ زيرا چگونه ممكن است جهت صحيح اين آيات بر چنين افرادى پوشيده مانده باشد تا بدانجا كه قرائت مشهور را غلط بدانند ؟
البته اين نسبت از كسى چون عروه كه از مواضع و ظرافتهاى لغت ناآگاه بوده است بعيد نمىنمايد ؛ اما ابو عمرو بن علاء - كه اعلم زمان خود نسبت به قرآن و عربيت و ادبيات آن بود - « 6 » از قرائت « هذان » با الف بدين جهت شرم داشته است كه
هامش
( 1 ) . الاتقان ، ج 2 ، ص 269 .
( 2 ) . منافقين 63 : 10 .
( 3 ) . سجستانى ، المصاحف ، ص 33 - 34 .
( 4 ) . همان .
( 5 ) . تفسير رازى ، ج 22 ، ص 74 .
( 6 ) . ر . ك : تهذيب التهذيب ، ج 12 ، ص 180 - 178 .