پاسخ
مىگوييم كه آيه مذكور به اين معنى است كه هيچ مكانى از وجود خدا خالى نيست و او به تمام آنچه در آسمانها و زمين است احاطه دارد و هيچ موجودى از او پنهان و مخفى نمىباشد و جملات بعدى آيه ، مؤيد اين معنى است كه مىفرمايد :
« وَ هُوَ اللّهُ فِى السَّماوَاتِ وَ فِى الْأَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَ جَهْرَكُمْ وَ يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُونَ » . ( سورهء انعام / 3 )
« خداوند ، نهان و آشكار شما را مىداند و از عملكرد شما آگاه است . »
ابوجعفر - به عقيدهء صدوق همان محمد بن نعمان است - نقل مىكند كه من از امام صادق ( عليه السلام ) از تفسير « وَ هُوَ اللهُ فِى السَّماواتِ وَ فِى الأَرْضِ » پرسيدم ؛ امام ( عليه السلام ) فرمود : آرى او در همه جا است . گفتم : آيا با وجود و ذات خود در همه جا حضور دارد ؟ امام فرمود : واى بر تو مكانهاى محدود است . اگر بگويى كه خدا به ذاته در فلان مكان وجود دارد ، لازمهاش اين است كه بگويى كه خداوند در يك مكان محدود قرار گرفته و داراى صفت مخلوق است ولى اين چنين نيست . او نه محدود است و نه در يك مكان محدود مىگنجد و نه صفت مخلوق را دارا است بلكه او جدا از مخلوق است و در عين حال ، علم ، قدرت و تسلطش بر همه مخلوقات ، احاطه دارد . « 1 »
كلمهء « الله » را به علت عظمت خاص و معناى والاى آن « لفظ جلاله » مىنامند و در خصوصيات و امتيازات اين لفظ كه حاكى از ويژگى آن است ، اين است كه حرف « الف و لام » يعنى « ال » در اول آن ، گر چه به جهت عَلَم و اسم خاص بودن ، جزء كلمه شده است ولى در عين حال همزهاش همزه وصل است و مانند همهء كلمات و همزههاى وصل ديگر با اتّصال به حرف ديگر ساقط مىشود مگر اينكه بعد از حرف ندا واقع شود ، مانند « يا الله » كه در اين صورت همزه ساقط
هامش
( 1 ) . تفسير برهان ، 1 / 315 .