چهار - « رحمن » : چهارمين كلمه « بسمله » رحمن است . اين كلمه از رحمت گرفته شده است و معناى رحمت نيز روشن و واضح است و به مفهوم ضد قساوت و سخت دلى ضد سخت گيرى و بىمهرى مى باشد . خداوند متعال مىفرمايد :
« أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ » . ( سورهء فتح / 29 )
« پيامبر و يارانش نسبت به كفار ، شديد و سخت گير و در ميان خود ، رحيم و مهربانند . »
« اعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَ أَنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » . ( سورهء مائده / 98 )
« بدانيد ! خدا داراى مجازات شديد [ در عين حال ] آمرزنده و مهربان است . »
نسبت رحمت به خداوند يك نسبت حقيقى است منتهى در مفهوم آن كه رقّت و نازك دلى مأخوذ است ، اختصاص به انسانها دارد و در خداوند اين معنى ملحوظ نيست ، ولى با اين حال استعمال كلمههاى « رحمان و رحيم » در خداوند و نسبت دادن رحمت به او به معناى حقيقى آن است نه مجازى ، زيرا رقت قلب دربارهء خداوند به كار نمىرود و رقّت از لوازم رحمت است نه اينكه مفهوم آن باشد .
رحمت همانند آفرينش و روزى رسانى از صفات فعلى پروردگار است كه هر وقت بخواهد و حكمت و مصلحتش ايجاب كند ، آن را به وجود مىآورد و انجام مىدهد ، چنان كه خود او مىفرمايد :
1 - « رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِن يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِن يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَ مَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا » . ( سورهء اسراء / 54 )
2 - « يُعَذِّبُ مَن يَشَاءُ وَ يَرْحَمُ مَن يَشَاءُ وَ إِلَيْهِ تُقْلَبُونَ » . ( سورهء عنكبوت / 21 )
1 - « پروردگار شما بر [ نيات و اعمال ] شما آگاه تر است ، اگر بخواهد شما را مشمول رحمت خود مىسازد و اگر بخواهد مجازات مىكند . »
2 - « خدا كسى را كه بخواهد [ مستحق بداند ] مجازات مىكند و هر كسى را كه بخواهد ، مورد رحمت خويش قرار مىدهد و برگشت همهء شما به سوى او خواهد بود . »
بيان در علوم و مسائل كلى قرآن ( فارسى ) — صفحة 741
مساهمون: السيد الخوئي
ص٧٤١