بنابراين ، دلالت به تشبيه يا به برابرى در حديث شريف ، با در نظر گرفتن جملهاى مقدّر ، بايد همين گونه باشد .
تقتازانى مىگويد :
هدف از تشبيه ، در بيشتر موارد ، به مشبّه باز مىگردد . هدف بيان اين حقيقت است كه مشبّه امرى است ممكن الوجود و اين در هر امر شگرفى كه احتمال برود با آن مخالفت كنند يا محالش بپندارند ، رخ مىدهد . مانند سرودهء ابوالطيّب :
فَإنْ تَفُقِ الْأنامَ وَ أنْتَ مِنْهُمُ * فَإنَّ الْمِسْكَ بَعْضُ دَمِ الْغَزالِ
اگر با آنكه تو در شمار مردمانى ، سرآمد همهء آنان شدهاى ، شگفت نيست ؛ چرا كه مشك بخشى از خون آهوست .
وى مىخواهد بگويد : بىگمان ، ممدوح به گونهاى بر مردمان فائق آمده كه ميان او و ايشان شباهتى نمانده است ؛ بلكه خود به تنهايى ، اصلى و جنسى شده است .
اين در ظاهر ، محال است ؛ چرا كه بعيد است فردى از افراد يك نوع در فضائل ويژهء اين نوع ، به جايى برسد كه گويى ديگر از آنها نيست . از اين رو ، براى دعوى خود دليل مىآورد و امكانش را روشن مىسازد و حال او را به حال مشك تشبيه مىكند ؛ مشكى كه از خونهاست ؛ ليكن به سبب وجود اوصاف نيكويى كه در خون يافت نمىشود ، در شمار خونها به شمار نمىآيد .
اگر بگويى : در اين سروده ، تشبيه كجاست ؟ خواهم گفت : گرچه اين سروده به طور صريح بدان دلالت نمىكند ، ولى به گونهء ضمنى نشان دهندهء تشبيه است ؛ زيرا معناى آن اين است كه : اگر با آنكه تو در شمار مردمانى ، سرآمد همهء آنان شدهاى ، شگفت نيست ؛ چرا كه مشك نيز خون غزال است ، ليكن بر آن برترى يافته است تا جايى كه ديگر ، خون به شمار نمىرود . حال تو نيز شبيه مشك است .
اين گونه تشبيه را تشبيه ضمنى يا تشبيه پوشيده مىنامند . « 1 »
هامش
( 1 ) . همان / 330 - 331 .