ويژهاى ياد كردهاند . باآنكه وى فردى عارف ودر شهر دورافتاده سبزوار با سادگى تمام ودر انزوا زندگى مىكرد ، ولى شهرت ونفوذ فوقالعاده علمي واخلاقى وى فضاى إيران آن زمان را چنان آكنده بود كه توجه وحساسيت بيگانگان وسفرا واعضاى سفارتخانههاى كشور هاى بزرگ استعمارگر ، مانند انگليس وفرانسه را برانگيخته بود . ظاهرا اوّلين كسى كه غربيان را متوجه شخصيت سبزوارى نمود كنت دو گوبينو فرانسوى
uaeniboG ed etnoC
بود . كه در فلسفه تاريخ ، داراى مكتب خاصي بوده ودر آلمان پيروان زيادى پيدا كرد . وى وزير مختار فرانسه در إيران بين سالهاى 1271 تا 1274 ه . ق بود . أو در كتاب :
» 3291 , siraP latneC eisA'l snaD seihposolihP seL tE snoigileR seL «
« مذاهب وفلسفه در آسياى مركزى » » « 22 » يك دوره مختصر تاريخ فلسفه اسلامى در إيران را شرح داده وضمن آن ، گزارش كوتاهى از شرح حال وشخصيت اخلاقى وعرفانى وتحليلي از فلسفه سبزوارى ارائه مىدهد وأو را با ايمانوئل كانت فيلسوف آلمانى مقايسه مىنمايد .
پس از وى ، پروفسور ادوارد گرانويل براون « 23 » از اهالى نيوكاسل انگلستان ( 1862 - 1926 ميلادي ) تحقيقات خود را درباره إيران بطرز گستردهترى ادامه داد . بيشتر اطلاعات اوّليه براون از طريق گوبينو ومطالعه آثار أو بوده است . أو بزبانهاى تركى ، فارسي ، عربى ، لاتينى ، يوناني ، آلمانى وفرانسوى كاملا مسلط بوده است . وى در سن 27 سالگى وارد إيران شد وبه مدّت يكسال ( 1887 ميلادي ، 1305 ه . ق ) در إيران به سياحت پرداخت وحاصل آن كتاب :
» 0591 nodnoL snaisreP ehT tsynomA raeY A «
« يكسال در ميان ايرانيان » « 24 » بود . اين كتاب اوّلينبار در سال 1893 ميلادي در بوداپست ، با مقدمه سردنيس روس ، چاپ شد . فصل ششم اين كتاب ( اعتقاد به مبادى علوم ماوراءالطبيعة - جادوگرى ) بطور مبسوط درباره سبزوارى وآثار وفلسفه أو بحث كرده است .
وى اطلاعات خود را از ميرزا أسد اللّه سبزوارى يكى از شاگردان حاجى بدست آورده واز زبان أو يك دوره فشرده فلسفه حاجى را تقرير نموده است . براون فوت حاجى را به اشتباه 1295 ه . ق ثبت كرده است .
ادوارد براون در اثر بسيار مهم ديگر خود :
شرح
( 22 ) - مذاهب وفلسفه در آسياى وسطى ، كنت دو گوبينو ، ص 88 ، ترجمه همايون فره وشى .
( 23 ) - شرح حال براون در مقدمه كتاب يكسال در ميان ايرانيان بطور مشروح آمده . نيز در مجلهء ايرانشهر ، سال چهارم ، شماره 2 ، مقاله مرحوم أستاذ علامه قزوينى - كه در بيست مقاله هم آمده - ومقدمه تاريخ أدبي إيران در جلد اوّل ودوم وسوم وچهارم ومقاله مجتبى مينوى در مجله روزگار نو ، جلد اوّل ، شماره 2 ذكر شده است .
( 24 ) - يك سال در ميان ايرانيان ، ادوارد براون ، ص 135 ، ترجمه ذبيح اللّه منصورى ، نشر كانون معرفت .