ميان قافيه و آغاز بيت است ، و تمثيل ؛ زيرا آن بيت حكم مثل را يافته است ، و مساوات ؛ زيرا الفاظ بيت مطابق با معناى آن مىباشد ، و ائتلاف ؛ زيرا لفظ ديگرى شايستگى جايگزينى الفاظ آن را ندارد ، و ارداف ؛ در قول او : « لكن فم الحال منّى غير مسدود » .
در صورتى كه ابن ابى الاصبع را در بيتش هفده نوع از انواع بديع ، تحقّق يافته كه آنها را به زبان خود نقل مىكند و مىگويد : آن انواع بديعى عبارت است از : مطابقه ؛ ميان سكوت و نطق ، و استعاره ؛ استعاره لسان ( زبان ) براى ضرورت ، و مبالغه ؛ در « اهجى » ، و تكميل ؛ در عبارت « لكلّ مقصّر » ، و تفسير ؛ در قول او : « من منطقى » ، و تمكين ؛ از جهت اينكه قافيه در جاى خود قرار گرفته است ، و مساوات ؛ [ در اين جهت كه عبارت بيت مطابق معناى آن است ، و ائتلاف ؛ زيرا هريك از الفاظ بيت ، لفظ ديگرى جانشين آن نمىشود ، و ايجاز « 4 » ] ، در مقايسه با بيت ابن الرومى چه در اجزاى آن ، و چه روىهم در همهء بيت ؛ زيرا « هبنى سكت » كوتاهتر از « سدّ السداد فمى » است ، زيرا ملخّص كلام ابن ابى الاصبع « سكتّ » و خلاصه سخن ابن الرّومى ، « سد فمى » مىباشد ، و « أهجى » كوتاهتر از « غير مسدود » است اين ، ايجاز در اجزاى بيت بود ، امّا ايجاز در كلّ بيت ، ( در اين است ) كه تعداد همه حروف بيت ابن ابى الاصبع چهل و دو حرف ، و حروف بيت ابن الرّومى چهل و پنج حرف است ، بااينكه هر دو بيت در تعداد حروف متحرّك ، برابرند .
زيرا در هريك از آن دو بيست و هفت حرف متحرّك وجود دارد .
ابن ابى الاصبع ، در پيروى از شعر ابن الرومى ، موفّق است ؛ و شعر او واضحتر مىباشد ؛ زيرا بخلاف شعر ابن الرّومى از تكلّف بدور است . انتقاد وى منحصر به شاعران نبوده ، بلكه آن را همچنان متوجّه مفسّران مىنموده ، و نظرشان را به مباحثه و مناقشه مىگذاشته و دليل آنان را با دليل باطل مىساخته است . و او اين ابن ابى الاصبع است كه در باب « جمع المختلفة و المؤتلفة « 1 » » نظر مفسران را در مورد قول خداى تعالى -
« وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها
« 2 »
. »
و قول خداى تعالى -
« وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ يَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ ناراً خالِداً فِيها »
« 3 » ، عرضه مىدارد ، و مىگويد : « برخى از مفسّران معتقدند كه جمع آوردن ضمير در
هامش
( 4 ) قسمت ميان دو قلّاب ترجمه اين عبارت است : « فى كون لفظ البيت طبق معناه ، و الائتلاف فى انّ كلّ لفظة لا يقوم غيرها مقامها ، و الايجاز » ، كه در باب حسن الاتباع ، تحرير ص 485 آمده است ، و همانطور كه ملاحظه مىشود ، كلام بدون اين قسمت مشوّش مىگردد ، و شرح ايجاز دنبال مساوات واقع مىشود .
( 1 ) - بديع القرآن ص 130 - 131 ، و همين ترجمه ص 217 - 218 .
( 2 ) - سورة النساء ؛ 4 ، آيه 13 .
( 3 ) - سورة النساء ؛ 4 ، آيه 14 .