مطالبى بر آنها افزوده و آنها را سامان بخشيده ، و دربارهء آن آراء ، كتابهاى سودمندى تصنيف كرد كه برخى در دست ما مىباشد ، و براى يافتن برخى ديگر بخت مرا يار نگشت . و من به زودى برخى از نصوصى كه دلالت بر عشق وى به علم بديع دارد ، پيش روى خواننده مىگذارم . و علاقه وى به علم بديع موضوع شگفتى نيست ، كه محيطى كه در آن زندگى نموده و در وى اثر گذاشته همان است كه علاقه به علم بديع را بر وى عرضه كرده است . همان گونه كه من از فحواى تصنيفاتش ، استعداد فطرى ، و سرعت انتقال ، و هوش سرشارش را لمس نمودم ، و همه آن خصوصيّات بزرگترين اثر را در مورد بررسيهاى وى در علم بديع داشته است .
4 - بررسى وى در علم بديع به مرحله گردآورى مطالب متوقّف نشد ، بلكه به مرحله نقد انواع بديعى و تغيير برخى از نامگذاريهايى كه در نظرش جالب نبوده يا اسم را با مسمّى منطبق نيافته است رسيد ، همانطور كه نام دو باب « تسبيغ » و « تشريع » كه از ابواب « اجدابى « 1 » » است ، تغيير داده ، و اوّلى را باب « تشابه الاطراف » و دومى را باب « التوأم « 4 » » ناميده است . كتاب « بديع القرآن » به روشنى ، بر توان علميش دلالت دارد ، وى انواع بديع قرآن را كاملا مورد بررسى قرار داده است ، و در كلمات كمى از كلمات قرآن انواع بديعى بسيارى را با كنجكاوى استخراج نموده است ، در باب « استدراك » قول خداى تعالى
« لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَ يَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ
« 2 »
»
را شاهد آورده ، و اين آيه را استدراك براى آيه قبلى قرار داده است . پس اشكالى كه در آيه پيش بود رفع شد ، و احتمال مفروض بر طرف گرديد ، وى پرده از جمال معناى آيه با نيكوترين بيان برداشت ، علاوه بر توضيح نكاتى كه در آن مقام هست ، از جمله : نظم عجيب ، و ترتيب بديع ، و حسن ارتباط ، و عطف ، و تنكيت غريب ، و ايجاز بليغ كه همه از وجوه اعجاز است ، بنابراين در اين كلمات چهارده نوع بديع وجود دارد : ايجاز ، و ترشيح ، و ارداف ، و تمثيل ، و مقارنه ، و استدراك ، و ادماج ، و ايضاح ، و تهذيب ، و تعليل ، و تنكيت ، و مساوات ، و حسن نسق ، و حسنبيان . همانطور كه در باب توهيم به قول خداى تعالى -
« وَ إِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ
« 3 »
»
استشهاد نموده و توضيحى بر آن مىآورد كه حاكى از شناخت او دربارهء علم نحو و تفسير است ، شناختى نيكو كه به كمك آن توانست آيه را بر وجهى حمل كند كه معناى مقصود را برساند وى توجيه نحويان را
هامش
( 1 ) - او ابو اسحاق ، ابراهيم بن اسماعيل بن احمد بن عبد اللّه طرابلسى لغويّ مغربى افريقائى است ، و معروف به « ابن الاجدابى » مىباشد ، و در حدود سال 600 ه . وفات يافت .
( 2 ) - سورة الانفال ؛ 8 ، آيه 42 .
( 4 ) براى شرح آن دو باب ر ك : ترجمه متن بديع القرآن ص 296 ، 298 .
( 3 ) - سورة ال عمران ؛ 3 ، آيه 111 .