عنايت به ساير علوم مربوط به دين - از جمله علم تفسير : و علم احكام شرعى ، و قراءات ، و اصول و موضوعات ديگرى كه فرهنگ اسلامى از آنها تشكيل مىشود - به كاملترين وجه ، مورد توجّه بودهاند ، و دانشمندان انواع مختلف علوم را فرامىگرفتند ، و برخى از آنان گرايش به جهت خاصّى از علوم مىيافتند . علم نحو و بلاغت ، در اين روزگار نصيب بزرگى از اهتمام را به دست آورد . و سببش اين بود كه اين دو موضوع براى بررسى قرآن و حديث ، ضرورت داشت ، بلكه فقيه نمىتوانست بدون اينكه داراى اطّلاع وسيع در آن دو علم باشد ، به خوبى از عهده تحقيقاتش برآيد . همچنان كه در كنار اين فرهنگهاى دينى و لغوى ، فرهنگ ادبى هم وجود داشت ، زيرا در اين روزگار ، بازار ادب گرم بود ، همانطور كه بررسى ادب به فهم موضوعات دينى و به وجود آوردن ذوق لغوى روبهراه ، كمك مىكرد « 1 » .
4 - و همانا در اين روزگار ، ديار مصر از نتايج شوم جنگهاى صليبى كه موجوديّت سياسى ، و اجتماعى مصر را تهديد مىكرد ، رنج مىبرد . پس شگفتى نيست كه مسئله جنگ ، تمام كار و زندگى مردم باشد ، و در افكار و ادبيّاتشان اثر بگذارد . و بر همين اساس ، ادب آنان نشأت يافته از عاطفه و حماسهاى بود كه احساسات مذهبى و نژادى و عاطفه زبان ، تغذيهاش مىنمود ؛ برعكس ادب در عصر فاطميان كه بر خصوصيّت تفكّر عقلى تكيه داشت ؛ زيرا اديب يا نويسنده در برابر اصول و ادّعاهايى قرار دارد كه مىخواهد براى آنها دليل بياورد ، و تا حدّ قانعكنندهاى براهين صحّت آنها را روشن سازد .
پس در ادب ايّوبيان سخنان بسيارى دربارهء دين ، و آخرت ، و حساب ، و عقاب ، و حشر و نشر ، و بهشت و دوزخ ، به ظهور رسيد .
همچنانكه در ادب ايشان قصايد جالبى در مدح پيامبر ( ص ) و نغمهسرايى به تجلّى معجزات چشمگير لحظه ولادت ، و بعثت او به ظهور رسيد ، و ابن ابى الاصبع را در مدح پيامبر ( ص ) قصيدهاى مىباشد كه در آن بلاغت قرآن و وصفش را بيان داشته است .
5 - اديبان و شاعران ، شعر و ادب را مجدّانه به راه جديدى سوق دادند و آن عبارت از : اغراق در بديع ، و آرايش لفظى ، و غلبه بر معانى ، و تابع قرار دادن آنها براى الفاظ بود ؛ و مخصوصا كه در اين روزگار انواع مختلفى از آرايش لفظى ابداع گرديد كه نويسندگان ، و شاعران دلباختهء آن شدند ، و خويشتن را پايبند رعايت حدود آن نمودند تا جايى كه اين روش نزد ايشان محبوبتر و سادهتر از روش « ترسّل » ( نثر بىتكلّف ) گرديد . ولى كمى قدرت ايشان بر نگهدارى عنان بلاغت
هامش
( 1 ) - نگاه كن به : الرّوضين فى اخبار الدّولتين ، ج 2 ص 219 .