سخن ، و رعايت آن ، اجازه داد تا زشتيها و عيوب اين روش ، در ادب ايشان ظاهر شود ، و الفاظ بر معانى غلبه يافت ، و در حقّ آنها مرتكب تجاوز شد ، اديبان مصر ، در راه آرايش لفظى مرحلهاى طولانى را پيمودند تا جايى كه انواع بديعى در قرن هفتم هجرى به دست ابن ابى الاصبع به صد و بيست نوع رسيد .
همانطور كه دلاوريهاى صلاح الدّين و فرزندان و فرماندهانش در جنگهاى صليبى ، در مصر و شام يك قرن به طول انجاميد .
مىگويم : اين پيروزيها كه با پيروزى بر اروپائيان آراسته شد ، ميدان سخن را در برابر شاعران گسترش داد ، و آن امر موجب گرديد كه شعر به مقام عظيمى برسد ، و تعداد شاعران دولت ايّوبى بسيار شود .
6 - بدون شك ابن ابى الاصبع ، در زندگى عقلانى اين عصر شركت داشته است ، وى نويسندهاى از نويسندگان ، و اديبى از اديبان ، و دانشمندى از دانشمندان ، و شاعرى از شاعران بود ، او را در علم بديع ، و علوم قرآنى تأليفات ارزندهاى است ، كتاب « تحرير التحبير » را دربارهء نظم و نثر بديع و كتاب « بديع القرآن » را نگاشت ، همچنانكه در علم « عروض و قافيه » كتاب « الكافية فى علم القافيه » را به رشته تحرير آورد .
وى به نداى روح مذهبى كه حاكم بر دانشمندان بود ، و آنان را به بحث و درس فقه ، و حديث ، و علوم قرآن برمىانگيخت ، پاسخ داد ، و كتاب « الكافلة فى تأويل تلك عشرة كاملة « 1 » » ، و كتاب « الخواطر السوانح فى اسرار الفواتح » را تأليف نمود ، و اين موضوع ، در مورد او امر عجيبى نيست ؛ زيرا هركس كه بر كتاب « بديع القرآن » وى اطلاع يابد ، اهتمام او را به تفسير ، و تأويل ، و « بيان معناى آيات قرآن » و مخالفت او را با برخى مفسّران ، احساس مىكند ، همچنانكه وى سخن از آسمانهاى هفتگانه ، و رازى كه خداوند ، در عدد هفت نهاده از ياد نبرده است ، و از ستارگان ، و راهيابى توسّط آنها ، و از ستارگانى كه نشان باران هستند ، و از ريزش باران ، و از علائم پيش از نزول باران ، مانند رعد و برق و جابجايى ابرها ، سخن به ميان آورده است ، همانطور كه او را اشعارى بديعى و متين است كه در اغراض گوناگونى سروده است ؛ اغراضى كه هنگام سخن از شعر او بيان خواهيم داشت ، جز اينكه در ميان اشعارى كه از او خواندم شعر سياسى نيافتم بلكه بيشتر آن اشعار در مدح پيامبر ، و صفات قرآن ، و در موضوع وصف ، و هجو ، بود و شايد وى را در وصف جنگها ، و مدح و تعظيم شجاعت سلاطين و دولتمردان عصر خود ، شعر سياسى باشد ، و ليكن
هامش
( 1 ) نام كتاب در متن بديع القرآن ( باب بسط ) الكافلة بتأويل تلك عشرة كاملة » ضبط شده است .