همان گونه كه مصر از ستيز طبيعت فارغ نبود ، و تندبادهاى سختى بر آن مىوزيد كه جاندار و نبات را از بين مىبرد « 1 » ، مصائب بر مردم متراكم ، و بر عموم ايشان اندوه و شكست چيره شد ، و احساس زبونى و ناتوانى تمام ، در ميان ايشان منتشر گشت ، و به خداوند پناهنده شدند ، به اميد اينكه با يارى خود ، ياريشان رساند ، و پريشانيشان را بر طرف گرداند ، و به پيامبر خدا توسّل جستند ، و از او كمك خواستند تا پريشانحالى آنان را رفع نمايد ، و به اوليا پناه بردند ، و از ايشان براى برآمدن حاجاتشان كمك خواستند .
3 - مذهب اسلامى حاكم در اين عهد ، مذهب سنّى بود كه ايّوبيان آن را بر باقىمانده مذهب شيعى ، مذهب فاطميان ، بنا نهاده بودند ، قشرهاى مردم متشكّل از ساكنان اصلى كشور ، و ارتش بودند ، قسمت عمده ارتش را دو نژاد كردى و تركى و اهل ذمّه نصارى و يهود تشكيل مىدادند .
مسيحيان با زنّارهايى كه به كمر مىبستند ، و يهوديان با به سر گذاشتن عمامههاى زرد ، مشخّص مىشدند « 2 » .
در آغاز عصر دولت مملوكى ، مذهب دولت تغيير نيافت ، زيرا مردم بر دين ملوك خودند ، و مماليك تابع ايّوبيان بودند ؛ جز اين كه در قشرهاى ملّت تغييرى حاصل شد ، و آن قشرها تشكيل مىشد از : مماليك ؛ خداوندان شمشير بودند ؛ ايشان به گونهاى زندگى مىكردند كه گويى زندگيشان جداى از زندگى مردم بود . و كارمندان كه سرپرستى كارهاى كشور را از قبيل امور مالى ، و قضائى به عهده داشتند ، و دانشمندان ، و تاجران ، و صنعتگران كه آنان بيشترين جمعيّت شهرها را تشكيل مىدادند ، و كشاورزان كه وابسته به زمينهاى كشاورزى بودند .
4 - ابن ابى الاصبع از كسانى بود كه در دو عصر زندگى كرد : عصر دولت ايّوبيان و آغاز دولت مملوكيان . وى از افراد اين مملكت بود ، و بدون شك او نه از طبقه مخالفان جنگنده ضد دولت ، و نه از طبقه كشاورزان بوده است . وى از زمره دانشمندانى بوده كه نهايت كوشش را در راه نگارش به كار برد ، و زندگيش را در سرودن شعر صرف نمود ، و من نه از ميان متون تاريخى و كتابهاى طبقاتى ( شرح احوال رجال ) كه مطالعه كردم ، و نه از ميان تأليفات وى بر مطلبى واقف شدم كه بتوانم به طور دقيق از كار او در حكومت اطّلاع يابم ، آنچه دانستم اين بود كه وى مورد توجّه مردم بوده است ، شاعران به او پناه مىآوردند ، و شعرشان را بر او عرضه مىداشتند ، و آنچه به نظرش جالب مىآمد برمىگزيد ، و آنچه جالب نبود ، و يا به نظر او با معيارهاى شعر ، سازگار نبود ردّ
هامش
( 1 ) - نگاه كن به : البداية و النّهاية تأليف ابن كثير ، ج 13 .
( 2 ) - مصر فى العصور الوسطى ص 413 .