همچون ساير آثارش كه در كتاب « تحرير التحبير » و « بديع القرآن » نام برده ، به دست ما نرسيده باشد .
وضع علمى در روزگار ايّوبيان به گونهاى بود كه شرح دادم ، و واضح ساختم كه ابن ابى الاصبع در اين اوضاع اثر گذاشته ، و هم اثر پذيرفته است ، و آن هنگام كه دولت مملوكى رسيد ، اين حالت به شكل ناگهانى تغيير نكرد ، بلكه فعّاليّت علمى و ادبى تا مدّتى در اين دولت نوظهور ، ادامه داشت ؛ زيرا زندگانى اجتماعى امّتى از امّتها يكباره با تغيير فرمانروايان تغيير نمىيابد .
مرحله دوم : زندگانى او
نسب او :
وى ابو محمّد زكىّ الدّين عبد العظيم بن عبد الواحد بن ظافر بن عبد اللّه بن محمّد المصرى ، معروف به « ابن ابى الاصبع » العدوانى است « 1 » .
از كجا اين كنيه براى او آمده ؟ و براى چه به عدوانى ملقّب شده ؟ آيا از عدوان بوده ؟ آيا نسبش به ذو الاصبع شاعر روزگار قديم مىرسد ؟
شايد اين كنيه ، كنيه پدر اوست ، و پدرش بنا بر دليلى به ابو الاصبع ناميده شده ، و چون نام « ابو الاصبع ، در ذهن ابو الاصبع عدوانى را به ياد مىآورده بنابراين ، با توجه به اينكه لقب عدوانى در سلسله نسب او جز در يك مرجع نيامده ( شايد ) مردم « العدوانى » را دنبال اسم او افزودهاند .
و يا اينكه به منظور ميمنت جستن ، به آن لقب ملقّب شده ، چون او را در سرودن اشعار آوازهاى بلند بوده است . و من دور نمىدانم كه نسب وى به « ذو الاصبع العدوانى » شاعر جاهلى برسد ؛ هرچند سلسله نسب او در كتابهاى شرح احوال و « طبقات رجال » اى كه به دستم رسيده ، نسب او را به عصر جاهلى نمىرساند ، همانطور كه از زبان او يا در كتابهاى او مطلبى نرسيده كه اشارهاى به انتسابش به ذو الاصبع داشته باشد و مخصوصا پس از اطّلاع از شرح حال وى در
هامش
( 1 ) - منابع شرح حال وى : مسالك الابصار ، ج 6 ص 230 ، خطّى . عيون التواريخ ، ج 20 ص 73 - 75 . حسن المحاضرة ، ج 1 ص 327 . النّجوم الزّاهرة فى ملوك مصر و القاهرة ج 7 ص 37 . المنهل الصّافى ، ج 3 ص 405 خطّى . كشف الظّنون ، ج 1 ص 188 ، فوات الوفيات ، ج 1 ص 374 . شذرات الذّهب ، ج 1 ص 4439 معاهد لتنصيص ص ج 4 ص 180 . الاعلام تأليف استاد خير الدّين زركلى ، ج 2 ، چاپ مصر ، سال 1337 .