شش نفر تجاوز نمىكند ، و به مسئله عمر - رضى اللّه عنه - نظر افكنده كه شورا را شش نفرى قرار داد ، و روى آن مسئله با جمله « أ لا تراه لم يتجاوز بها معنى الشّورى الى سابع » ( - آيا نمىبينى كه عمر معناى شورا را از شش نفر به هفت نفر نرساند ) تأكيد كرد ، نمىدانم زمخشرى از كجا اين مدّعا را آورده است ، و ادّعاى وى مبنىبر اينكه عادت عرب در مورد تعداد اهل نجوا ، و اصحاب شورا بر اين دو تعداد ، و نه عددهاى ديگر است ، چگونه صحّت مىپذيرد ؟ و حال آنكه قرآن عزيز خلاف دعواى او را آورده است ، دربارهء اولاد يعقوب ، خداى - تعالى - گفته است :
« فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا
« 1 »
»
، درحالىكه تعدادشان ده نفر بود . خداى - سبحانه و تعالى - گفتوگوى ايشان را تناجى ( نجوا ) ناميده است ، و خداى عزّ و جلّ - در حكايت از گروه فرعون ، گفته :
« وَ أَسَرُّوا النَّجْوى
. . . إِنْ هذانِ لَساحِرانِ
« 2 »
»
، درحالىكه تعدادشان از كثرت قابل شمارش نبود ، و خداى - تعالى - گفته :
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ناجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْواكُمْ صَدَقَةً
« 3 »
»
، درحالىكه رازگويان با پيامبر ممكن است از دو نفر به بالا تا تمام افراد امّت برسد ؛ زيرا خطاب متوجّه همه مؤمنان است ، و خداوند تعداد افراد رازگو را در عددى معيّن محصور نكرده است ، و خداى - سبحانه - گفته است :
« فَلا تَتَناجَوْا بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ مَعْصِيَةِ الرَّسُولِ
« 4 »
»
و تعداد آن نجواكنندگان را در عددى معيّن محدود نساخته است . و خداى - تعالى گفته است :
« وَ أَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ
« 5 »
»
و تعداد آن را مشخص ننموده است ، و بيشتر اين آيات ، هرچند در مورد رويداد ويژهاى نازل شده ، و ليكن خداوند آن را به عبارتى كلّى فروفرستاده تا شامل همه امّت بشود ، و بنابراين حكم در آن آيات كلّى و فراگير است ، و امّا مسئله عمر - رضى الله عنه - معلوم است كه وى به منظور ملاحظه عدد شش ، تعداد افراد شورا را در آن عدد قرار نداده و همانا وى افراد شايسته امر خلافت را مورد توجّه قرار داده است . زيرا آن شش نفرى كه وى موضوع خلافت را ميان ايشان به شورا گذارد ، بزرگان صحابه ، و برترين باقىماندگان پس از پيامبر خدا ( ص ) ، و پس از شيخين - رضى الله عنها - هستند كه روا نيست موضوع خلافت از دستشان خارج شود و به ديگرى برسد ، و اگر افرادى كه شايسته اين امر بودند ، بيشتر يا كمتر از اين عدد بودند ، موضوع را در ميان همان تعداد قرار مىداد ، و نمىگفت از اين تعداد ( شش نفر ) بيشتر يا كمتر شدهاند .
هامش
( 1 ) - سورة يوسف ؛ 12 ، آيه 80 .
( 2 ) - سورة طه ؛ 20 ، آيه 62 و 63 .
( 3 ) - سورة المجادلة ؛ 58 ، آيه 12 .
( 4 ) - سورة المجادلة ؛ 58 ، آيه 9 .
( 5 ) - سورة الشورى ؛ 42 ، آيه 38 .