از بيان ساير مراتب مستغنى نشد ؛ تا مرتبه ادنى ، نجواى دو نفرى ، و مرتبه « اكثر » نجواى چهار نفرى تا بىنهايت را دربرگيرد ؟ و براى چه از عبارت كوتاهتر به عبارت بلندتر عدول كرد ، درحالىكه عبارت موجزتر مؤدّى معناى مراد مىباشد . و انفصال از آن سؤالها به اين است كه گفته شود : آن آيه در شأن نزولى ، نازل شده و راويان در آن اختلاف كردهاند ، گروهى گفتهاند :
« دستههايى از مشركان به تعداد ، اين دو عدد ؛ سهتا سهتا ، و پنجتا پنجتا ، دورهم گرد آمدند ، و درباره پيامبر خدا ( ص ) با يكديگر به نجوا پرداختند ، و گمان داشتند كه آن نجوا از او پوشيده است ، پس آن آيه نازل شد تا خداوند پيامبرش ( ص ) را از نجواى ايشان مطّلع گرداند » ، و گروهى گفتهاند - و گفتارشان را از ابن عبّاس « 1 » روايت كردهاند - كه : سه نفر از طايفه قريش - ربيعه و حبيب دو پسر عمرو ، و صفوان فرزند اميه - دور هم جمع شدند ، و با يكديگر سخن مىگفتند ، يكى از ايشان گفت :
« آيا معتقدى خداوند آنچه ما مىگوييم مىداند ؟ » ، ديگرى گفت : « برخى را مىداند ، و برخى را نمىداند » سومى گفت : « اگر برخى را بداند همه را مىداند ، پس آن آيه نازل شد ، و اهل نقل ( دانشمندان علم منقول ) اين روايت را صحيح شمردهاند . و زمخشرى « 2 » در جواب برخى از آن اشكالهاى مربوط به ظاهر آيه ، هم آنهايى كه از پيش آوردم ، پس از نقل شأن نزولى كه بيان داشتم گفته است : آفريدگار - عزّ و جلّ - اراده نمود - و هو اعلم - تعداد افراد جلسههاى نجوا ، و اصحاب شورا را بيان دارد ، و كسانى كه براى آن جلسهها اجتماع مىكنند ، همه مردم نيستند ، بلكه ايشان دستهاى از خردمندان و بردباران ، و گروهى از صاحبان رأى و تجربهاند ، و اولين تعداد تشكيلدهنده آنها دو نفر است و اين تعداد براساس مقتضاى حال و صلاحديد وضع هر جلسه تا به شش نفر مىرسد ( آيا نمىبينى « 3 » ) عمر بن الخطّاب - رضى الله عنه - شورا را با شش نفر به حال خود واگذارد ، و آن را به هفت نفر نرساند آن صريح كلام زمخشرى است كه نصّ آن را بيان داشتم ، و چيزى از آن را فرونگذاشتم ، و لفظى به لفظ ديگر تغيير نيافته است ، امّا آنچه دربارهء شأن نزول آيه بيان داشته ، و آن روايت اوّل است ، مورد اشكال و ايرادى نيست ، امّا روايت دومى كه از ابن عبّاس - رضى الله عنه - نقل شده ، و به صحّت منسوب گرديده مورد اشكال است . و امّا اينكه زمخشرى گفته : كلام خداوند به مقتضاى عادت عرب در مورد اصحاب نجوا ، و اهل شورا آمده ؛ زيرا تعداد اين دو گروه از
هامش
( 1 ) - روح المعانى ، آلوسى ، ج 9 ص 17 چاپ بولاق ، سال 1301 ه .
( 2 ) - الكشّاف ، تأليف زمخشرى ، ج 4 ص 391 چاپ الاستقامة ، قاهره سال 1953 م .
( 3 ) عبارت متن « ألا انّ عمر بن الخطّاب » و نصّ كشاف « أ لا ترى الى عمر بن الخطّاب » بود . و عبارت ميان دو هلال ترجمه نصّ كشاف است .