باب مراجعه « 1 »
مراجعه عبارت است از اينكه سخنور گفتوگويى كه ميان او و همكلامش و يا ميان دو نفر ديگر واقع شده با موجزترين عبارت و بليغترين اشاره و زيباترين گفتوگو و معتدلترين و آسانترين سبك ، و نغزترين و محكمترين عبارت در يك بيت يا چند بيت و يا در يك يا چند جمله نثر حكايت كند .
و از جمله شاهدهاى شعرى آن گفتار عمر بن ابى ربيعة المخزومى « 2 » است : ( كامل ) :
بينما ينعتننى أبصرننى * مثل قيد الرّمح يعدو بى الاغر
قالت الكبرى ترى من ذا الفتى * قالت الوسطى لها هذا عمر
قالت الصّغرى و قد تيّمتها * قد عرفناه و هل يخفى القمر
در اين بيتها دو نكته مخفى تحقّق يافته كه بر قدرت بيان اين شاعر و مهارت و شناخت بسيار او بر موارد كلام عرب دلالت دارد : يكى از آن دو نكته كه بر قدرت بيان وى دلالت دارد ، اين است كه اگر قافيه آن بيتهاى سهگانه به اطلاق خوانده شود ، همهاش به حالت رفع است ، چنان كه درباره ارجوزه رؤبه « 3 » - كه با اين مطلع آغاز مىشود :
« قد جبر الدّين الاله فجبر »
- اين تماثل قوافى هنگام اطلاق گفته شده ، و از اصمعى روايت شده كه آن ارجوزه متجاوز از نود شطر بوده و اگر قافيههاى آن اطلاق مىشد ، همهاش مفتوح بود . نكته دوم : اينكه وى از ميان آن دختران ، دختر كوچكتر را دخترى فرض كرد كه او را شناخت و شناسانيد و چنان تشبيهى در وصف او آورد كه از دلباختگى وى نسبت به شاعر حكايت داشت . و اين فرض شاعر به آن سبب بود كه به دليل التزام
هامش
( 1 ) - مؤلّف بيان داشته كه اين نوع از اختراعات اوست ، درحالىكه آن را در كتابهاى بسيارى از پيشينيان او با نام ديگرى كه آن « السؤال و الجواب » است يافتم و با همين نام فخر الدين رازى در « نهاية الايجاز فى دراية الاعجاز » ص 114 از آن سخن گفته است و حقيقت اين است كه اين نوع اثر چندانى در علم بديع ندارد ، و آن به علم نحو و اسلوب حكايتى كه ناقل ( 4 ) بحثى است نزديكتر مىباشد . مراجع بحث اين باب : خزانة ابن حجّة ص 99 .
( 4 ) عبارت مصحّح در ذيل متن « قتل بحثا » بود ، مترجم آن را محرّف از « نقل بحثا » دانست ، و همين عبارت ترجمه شد .
( 2 ) - ديوان او چاپ « مطبعة السعادة » ص 264 . با روايت ديگر و حذف بيت دوم ، و در « الاغانى » ج 1 ص 119 چاپ « دار الكتب المصريّة » با اختلاف كمى در روايت شعر نسبت به روايت منقول در اين كتاب ، و خزانة ابن حجّة ص 99 .
( 3 ) - آن بيت از پسر رؤبه نه خود رؤبه است ، وى عبد اللّه بن رؤبة لبيد بن صخر بن عبيدة بن ربيعة بن سعد بن زيد بن تميم بن مرّة بن اد بن طابخة بن اياس بن مضر بن اياس بن نزار بن سعد بن عدنان است ، ديوان او خطّى و در دار الكتب شماره 45 ادب ش محفوظ مىباشد .