باب التزام « 1 »
التزام عبارت از اين است كه شاعر در شعرش و سخنور در نثرش ، هريك به اندازه توانايى و قوّت ذوقش ، به آوردن يك ، يا دو ، يا بيشتر ، از حروف پيش از روى مقيّد شود ، به شرط اينكه به مرحله تكلّف نرسد .
و از آن باب در كتاب عزيز آمده است قول خداى - تعالى - :
« وَ الطُّورِ وَ كِتابٍ مَسْطُورٍ
« 2 »
»
، پس طاء ، قبل از « واو » ردف ، از باب « التزام » آمده ، و « واو » ردف است با وجودى كه جايز است تبديل به « ياء » شود .
و قول خداى - عزّ و جلّ - :
« فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْكُنَّسِ
« 3 »
»
پس « نون » قبل از « سين » صفت « التزام » يافته است .
و قول خداى - عزّ و جلّ :
« وَ اللَّيْلِ وَ ما وَسَقَ وَ الْقَمَرِ إِذَا اتَّسَقَ
« 4 »
»
پس « سين » صفت « التزام » دارد .
و قول خداى - سبحانه - :
« فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ
« 5 »
»
كه در آن دو آيه « هاء » پيش از « راء » از باب التزام است . و در اين دو آيه فنّ تنكيت عجيبى روى داده است ؛ زيرا گفته مىشود : « آيا جايز است . دو قرينه را جابجا كرد ، و هر قرينه جاى قرينه مقابلش قرار گيرد ؟ » در جواب گفته مىشود : « جابجايى دو قرينه جايز نيست ؛ زيرا نكتهء ترجيح وجه نظمى كه آن دو قرينه بر آن وارد شده اين است كه ؛ تأديب يتيم واجب است ، و كمترين مرحله آن ، راندن وى مىباشد ، بنابراين جايز نيست مورد نهى واقع شود ، و همانا آنچه از آن نهى شده چيره شدن و برترىجويى بر اوست ، از آن جهت كه وى با يتيم شدن و نداشتن ياور شكست خورده است . و از اينجا است كه هر قرينهاى ترجيح يافت بر وجهى بيايد كه آمده و تغيير آن جايز نشد .
و مانند قول خداى - تعالى - :
« أَمَرْنا مُتْرَفِيها فَفَسَقُوا فِيها
« 6 »
»
و اين آيه مانند نخستين آيه مذكور در اين باب است ؛ زيرا در آن قبل از « ياء » ردف ، « فاء » التزام يافته ، و « ياء » از باب التزام آمده با اين
هامش
( 1 ) - اين نوع نخستين نوع از انواع بديعى « اجدابى » مىباشد ، و آن همان « لزوم ما لا يلزم » است كه ابن المعتزّ و ديگر دانشمندان بديع از آن سخن گفتهاند ، و برخى از ايشان آن را « اعنات » ناميدهاند .
( 2 ) - سورة الطور ؛ 52 ، آيه 1 - 2 .
( 3 ) - سورة التكوير ؛ 81 ، آيه 15 - 16 .
( 4 ) - سورة الانشقاق ؛ 84 ، آيه 17 - 18 .
( 5 ) - سورة الضّحى ؛ 93 ، آيه 9 - 10 .
( 6 ) - سورة الاسراء ؛ 17 ، آيه 16 .