صباح و مساء « حشو » و بدون فايده است ، و امّا روز قيامت كه عصرگاه ندارد ، مثل آوردن براى آن از چيزى كه در صبح زمانى واقع شده كه عصرى به همراه دارد ، مثالى است كه با آن مطابقت ندارد .
باب الجاء « 3 » « 1 »
الجاء عبارت از اين است كه درستى كلامى كه ظاهرش مورد اشكال است ، مبتنى بر آوردن جوابى در آن باشد كه خصم به ردّ آن با مطلبى مبادرت ورزد كه وى را مجبور به صحيح دانستن آن كلام كند ، و خلاصه تعريفش به اين است كه گفته شود : الجاء هر كلامى است كه معترض بر آن را متضمّن جوابى باشد كه وقتى آن جواب را معترض مطرح مىكند ، مجبور مىشود به صحّت آن اعتراف كند . مانند قول خداى - تعالى - :
« وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ
« 2 »
»
خداى - تعالى - در جواب اين سخن گفت :
« لِسانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَ هذا لِسانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ »
، پس مخالف مىتواند بگويد : مقصود ما از اينكه بشر به او ياد مىدهد ، قصّهها و اخبار است ، و ما مىدانيم كه القاء كلام از شخص عجم بر شخص عرب بيرون از اين نيست كه آن عرب معانى را از شخص عجم فراگرفته است ؛ بنابراين ظاهر اين سخن صلاحيّت ندارد جواب مشركان باشد ، در جواب به آنان گفته مىشود : « فرض كنيد معانى را شخص عجم به او آموخته امّا اين عبارات ، و كلام با شكوهى كه اميد شما را از آوردن مثل آن بريده چه كسى به او آموخته است ، پس اگر وى آنها را آنطور كه شما پنداشتهايد ، از پيش خود آورده ، پس شما اقرار كردهايد كه مردى از شما اين مقدار كلام را كه صد و چهارده سوره مىباشد آورده است ، و همگى شما ، و همه كسانى غير از خدا كه به ايشان توسّل مىجوييد از آوردن مثل كوچكترين سوره از سورههاى قرآن عاجزند ، حال اگر بگوييد كه شخص عجمى هم معانى و هم الفاظ را به او آموخته ، اين ادّعا كار را بر شما مشكلتر مىسازد ؛ زيرا اين ادّعا اعتراف به اين است كه مردى عجمى به آوردن تعداد مذكور از آياتى كه متضمّن اخبار و داستانهاست . قدرت يافته ، و شما از آوردن سه آيه از آن آيات درماندهايد ، و به اين ترتيب ، نظم آن آيه ايشان را مجبور مىكند اعتراف كنند قرآن از سوى خداوند نازل شده است .
هامش
( 1 ) - منبع بحث اين باب : بديع ابن منقذ ، زير نام « الالتجاء و المغالطه » برگ 83 .
( 2 ) - سورة النّحل ؛ 16 ، آيه 103 .
( 3 ) الجاء - مصدر باب افعال از الجأ - وادار كردن ، مجبور ساختن . ر ك : المعجم الوسيط ، حرف اللّام .