همين سبب به انتساب به آب شهرت يافته و گفته شده « الحيوان المائى » . و گاهى برخى از حيوانات غالب بر طبيعتش اعتدال است ، و عنصرهاى چارگانه بيشتر ، در آن به نسبت مساوى تركيب شده است ؛ مانند انسان و برخى از انواع حيوان ، و چون بناچار طبيعت خاك بر او غلبه دارد ، ازاينرو انتساب آن به خاك نيكو است ، مانند قول خداى - تعالى - :
« إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ
« 1 »
»
زيرا موجودى كه مركزش خاك ، و قرارگاهش در خاك است ، غلبه يافتن اتّصاف و انتساب آن به خاك ، در علم بلاغت شايستهتر است ، بخلاف حيوان آبى كه جايز نيست هيچيك از عناصر بجز آب بر آن غلبه يابد ؛ زيرا زندگى آن جز در آب ، و به سبب آب تحقّق نمىيابد . و ساير حيوانات در غير آب زندگى مىكنند ، و بقاى آنها در غير آب به طول مىانجامد ، و ممكن نيست در آب بمانند و نه در آن زندگى كنند ، و با فرورفتن در آب زنده نمىمانند ، پس اگر خداى - سبحانه - مىگفت : « و اللّه خلق كلّ دابّة من تراب » يا « من هواء » يا « من نار » ، حيوان آبى در آن داخل نمىشد ، پس بلاغت ايجاب كرد سخن از آب ، و انتساب همه جنبندگان به آن ترجيح يابد ، تا - از آنجا كه لفظ كلّ مستلزم شمول بر جميع افراد مضافاليه است - حيوان آبى داخل در عموم آن شود ، چه اگر عنصر ديگرى را به بيان اين معنى اختصاص مىداد ، معناى آيه متناقض مىشد ، زيرا لفظ كلّ مستلزم شمول و فراگيرى است ، و اضافه به لفظ « دابّه » شده ، و آن مقتضى در بر گرفتن هر جنبنده و ميرنده است ، و خروج برخى از انواع حيوان از آن نقضكننده مفهوم كلّ است ، و اين است نكتهاى كه به سبب آن عنصر آب بر عناصر ديگر ترجيح يافت تا سخن از اصل خلقت اشياء به آن اختصاص يابد .
پس اگر گفته شود : « اختصاص يافتن آب به اين عنوان نيز مستلزم همان اشكالى است كه از آن ترس داشتيد ؛ زيرا برخى از حيوانات ، از عموم آن خارج مىشوند ؟ » جواب گويم : « تنها تيره سوسماران از آن خارج مىشوند ، و چشمپوشى از اين صنف حيوان - به سبب ندرت وجود آن ، و قلّت بهرهمند شدن مكلّف به آن ، مكلّفى كه اين نعمت در شمار نعمتهاى مهمّ براى او محسوب مىشود - واجب است ، و رعايت ادب در محضر خداى - سبحانه و تعالى - را زيبايى مىبخشد » چرا كه خداى - عزّ و جلّ - هرچند آفريننده هر چيز است ، امّا جز اعظم مخلوقات و اشرف هر جنس به او منسوب نمىشود ، و به آن سبب ، خداى - سبحانه - گفته است :
« وَ لِلَّهِ الْأَسْماءُ الْحُسْنى فَادْعُوهُ بِها
« 2 »
»
، و بتحقيق دانستهايم كه « يا خالق الضّباب » و نه « يا خالق الحيّات » و « يا خالق الحشرات » ، در
هامش
( 1 ) - سورة ال عمران ؛ 3 ، آيه 59 .
( 2 ) - سورة الاعراف ؛ 7 ، آيه 180 .