مقام ستايش ذات حق و مدح او به خلقت آن موجودات ، گفته نمىشود ، و آفرينش موجودات حقير ، در مقام بيان ناتوانى كسى كه ادّعاى خدايى كرده يا براى او ادّعاى خدايى شده - نه در مقام ستايش و مدح به آن ، - جايز است به خداوند منسوب گردد . همان گونه كه خداى - سبحانه - گفته است :
« إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ
« 1 »
»
و چون خداى - سبحانه - اراده مدح ذات نمود ، گفت :
« خَلَقَ الْإِنْسانَ عَلَّمَهُ الْبَيانَ
« 2 »
»
و آيهاى كه دربارهء آن سخن مىگوييم متضمّن مدح خداى - سبحانه - به سبب قدرت او بر آفرينش هر جنبنده است ، پس وقتى اين مجمل تفسير شود لازم است حيوان نادر الوجود ، و كمفايده از حكم آن ملغى شود . آنگاه خداى - سبحانه - همه حيوانات خاكى را فرونگذاشته ، بلكه از حيوانى كه خلقتش عجيبتر ، و از ساير اصناف آن تواناتر و تسلّطش قويتر است ، سخن به ميان آورده و در تفسير اجمال
« كُلَّ دَابَّةٍ »
، پس از آن گفته :
« فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَ مِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ
« 3 »
»
، و مارها ، و حيوانات مشابه آن را عنوان كرده است . پس اگر گفته شود : « بر ظاهر اين آيه دو پرسش وارد است كه داخل در باب تنكيت است :
« اوّل اينكه گفته شود : « به موجب كدام نكته حيواناتى كه بر شكم راه مىروند مقدّم بر حيواناتى شدند كه روى دو پا يا چهار پا راه مىروند ؟ » سؤال دوم ، براى چه در اين آيه صحّت تقسيم خلل پذيرفته ؛ زيرا نوعى از حيوانات ، و آن حيوانى است كه بر بيشتر از چهاردستوپا راه مىرود ، فروگذاشته شده است ؟ »
جواب از سؤال اول ، اين است كه آيه ، در مقام مدح به صفت خلقت ، و قدرت بر آن ، و براى تعجّب مخاطب آورده شده ، و به آن سبب ، حيواناتى كه بر شكم راه مىروند مقدم شده ؛ زيرا آفرينش آنچه بدون ابزار ، راه مىرود شگفتآورتر از خلقت حيوانى است كه با ابزار راه مىرود ، پس بلاغت اقتضا كرد كه سير در طريق بلاغت از مرتبه پستتر به بالاتر ، رعايت شود ، پس سخن از پستترين نوع حيوان ، به دنبال آن سخن از حيوانى كه بر دو پا راه مىرود كه آن انسان است ، به ميان آورد ، تا از آن جهت كه بهترين حيوان است ، در وسط واقع شود ، و پرنده با انسان ( در فضيلت خلقت ) شركت دارد ، زيرا ، آفرينش انسان متضمّن اتقان و حكمت مىباشد ، و پرنده را با وجودى كه سنگينى موجود خاكى را دارد ، صفت چابكى و قدرت بر پرواز است ، ( بعد از آن ) به سخن از نيرومندترين حيوان و آن حيوانى است كه بر چاردستوپا راه مىرود ، انتقال يافت ، و آن نوعى
هامش
( 1 ) - سورة الحجّ ؛ 22 ، آيه 73 .
( 2 ) - سورة الرّحمن ؛ 55 ، آيه 3 - 4 .
( 3 ) - سورة النور ؛ 24 ، آيه 45 .