منافقان قرار داده شود - جايز نشد .
و از باب تنكيت است قول خداى - تعالى - :
« وَ إِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ
« 1 »
»
، گفته مىشود : « نكتهاى كه به سبب آن از لفظ طويل » به لفظ « عريض » عدول شد چيست ؟ » در جواب گفته مىشود : زيرا دعاكننده بسوى آسمان متوجّه مىشود ؛ زيرا آسمان است كه قبله دعاست ، و دعاكننده در زير آسمان است ؛ و آن قسمت از آسمان كه بر وى سايه مىافكند ، نيمى از كره آسمان است ، زيرا او در زير محور آن قرار گرفته بنابراين آن قسمت كه بر وى سايه مىافكند عرض ، نه طول است ، و وقتى ظرف از مقوله عرض شد ، لازم است مظروف نيز از مقوله عرض ، نه طول باشد ، بنابراين مقصود آيه - و اللّه اعلم - « فذو دعاء يملأ السماء » ، ( - . . . صاحب دعايى است كه آسمان را پر مىكند ) است ، و مقصود از سماء ، آن قسمت از آسمان است كه دعاكننده بسوى آن متوجّه مىشود ؛ زيرا آن قسمت است كه چون بر وى سايه مىافكند ، نسبت به او آسمان محسوب مىشود و لفظ « سماء » بر آن اطلاق مىگردد . و اين لفظ « عريض » لفظ « ارداف » است ، زيرا لفظ حقيقت « ذو دعاء يملأ السّماء » است ، كه به منظور رعايت ايجاز به لفظ ارداف عدول شد ، زيرا لفظ آن كوتاهتر از لفظ حقيقت مىباشد .
و از جمله موارد نادر تنكيت است قول خداى تعالى :
« وَ اللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ
« 2 »
»
پس گفته مىشود : « براى چه نكتهاى ، در آفرينش جنبندهها ، تنها از آب نه ساير عناصر نام برده شد ؛ درحالىكه هر جنبنده بلكه هر نوع از انواع مواليد سهگانه از خاك آفريده شده همانطوركه از آب ، و هوا ، و آتش خلقت يافته است ؟ » جواب اين پرسش مبنىبر قاعدهاى است كه نخست به بيان آن مىپردازيم ، و آن اين است كه : مواليد سهگانه ، هرچند از عناصر چهارگانه آفريده شدهاند ، و ليكن يكى از آنها بر عناصر ديگر بناچار ، غلبه مىيابد تا جايى كه به آن عنصر ، نه عناصر ديگر منسوب مىشود ، مانند : سوسمارها ، و مارها ، و بسيارى از حشرهها ، كه بر اين نوع عنصر تراب غلبه يافته تا آنجا كه زندگيش در خاك ، و غذايش از خاك ، و زيست آن در خاك است ، و برخى از اجناس اين نوع مانند سوسمارها ، به عنصر آب نزديك نيست و به طور كلّى ممكن نيست در آب زندگى كند ، و اين نوع به حيوان خاكى شناخته مىشود ، و برخى از انواع حيوانات ، حيوان آبى است كه از آب آفريده شده ، پس سرشت آن از آب ، و طبيعتش از آب ، و زندگيش در آب و ادامه حياتش با شناى در آب است ، تا اندازهاى كه اگر از آب جدا شود - بخلاف ساير حيوانات - مىميرد و به
هامش
( 1 ) - سورة فصلت ؛ 41 ، آيه 51 .
( 2 ) - سورة النور ؛ 24 ، آيه 45 .