و حقيقت حسن بيان عبارت از ظاهر ساختن معنى در نيكوترين شكلهاى توضيحدهنده و رسانيدن آن معنى به فهم مخاطب با نزديكترين و آسانترين روشهاست ، پس حسن بيان عين بلاغت مىباشد ، و حسن بيان گاهى با اسلوب ايجاز ، و گاهى با روش اطناب ، برحسب مقتضاى حال آشكار مىشود ، و به موجب حكم شرح ريشه اشتقاق لغوى اطناب ، بلاغت ، و اسهاب ، عجز در بيان است ، و ما در تأليف اين كتاب شرط كردهايم كه سخن از موضوع اشتقاق و نظير آن را مختصر كنيم و آن بهصورت مفصّل در كتاب اصلى كه « تحرير التحبير » مىباشد ، گنجانيده شده است .
و بتحقيق بيان كتاب عزيز بر آن دو اسلوب آمده است ، و از آن قبيل است قول خداى - تعالى ، در مقام پرهيز دادن از فريفته شدن به نعمتها :
« كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ وَ زُرُوعٍ وَ مَقامٍ كَرِيمٍ وَ نَعْمَةٍ كانُوا فِيها فاكِهِينَ
« 1 »
»
و مانند قول خداى - سبحانه - در مقام بيان وعدههاى الهى :
« إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ أَمِينٍ
« 1 »
»
تا آخر آيات ، و مانند قول خداى - عزّ و جلّ - در مقام وعيد :
« إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقاتُهُمْ أَجْمَعِينَ
« 1 »
»
، و مانند قول خداوند در مقام استدلال قاطع در برابر خصم :
« وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَ نَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ هُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ
« 2 »
»
، و مانند قول خداى - تبارك و تعالى - : در مقام سرزنش كفّار :
« أَ فَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً أَنْ كُنْتُمْ قَوْماً مُسْرِفِينَ
« 3 »
»
و مانند قول خداى - سبحانه - در مقام به حسرت انداختن :
« وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ
« 3 »
»
، و مانند گفتار خداى - تعالى - : در مقام بيان عدل :
« وَ لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ
« 4 »
»
و براى كسى كه در مقام پىجويى باشد ، امثال اين موارد بسيار است .
و حسن بيان و ايضاح را فرق از دو جهت باشد : اول آنكه ايضاح جز بر كلام مشكل وارد نمىشود ، و در نتيجه آن را واضح مىگرداند ، و حسن بيان چنان نيست ، دوم آنكه ايضاح با عبارتى در مرتبه عالى ، و در مرتبه نازل تحقّق مىيابد ، و حسن بيان جز با عبارتى در مرتبه عالى تحقّق نمىيابد .
و حسن بيان را قسمى متّصل و قسمى منفصل است .
حسن بيان متّصل ، آن كلامى است كه حسن بيان آن ، در خود نظم سخن مىآيد ، و از تركيب
هامش
( 1 ) - سورة الدخان ؛ 44 ، آيات 25 - 27 ، 40 و 51 .
( 2 ) - سورة يس ؛ 36 ، آيات 78 و 79 .
( 3 ) - سورة الزّخرف ؛ 43 ، آيات 5 و 39 .
( 4 ) - سورة الانعام ؛ 6 ، آيه 28 .