ايمان نياورد ، پس خداوند تمثيلى آورد كه در ظاهر ، از فعل خلق آسانتر و در حقيقت مشكلتر از آن است ؛ چرا كه دست يافتن به خود آن مخلوق آسانتر از دست يافتن به چيزى است كه مىربايد ، پس ناتوانى از رها ساختن آنچه آن حيوان ربوده مانند ناتوانى از خلق آن مىباشد . و شنيده نشده كه مانند چنين تمثيلى پيش از نزول قرآن عزيز به كسى نسبت داده شود ، و اين مثال ، مثالى است كه هركس در مقام تتبّع موارد آن باب ، در كتاب عزيز باشد ، از آن سرمشق مىگيرد .
باب حسن پيروى « 1 »
و آن ( حسن پيروى يا حسن اتّباع ) اين است كه متكلّم به استقبال معنايى كه ديگرى ابتكار نموده برود ، و به شكل نيكويى وى را در آن معنى پيروى كند تا جايى كه شايسته اختصاص به آن معنى شود ، و در اين معنى به نفع وى نه به نفع مخترع اول داورى شود ، و اين باب از بابهايى است كه اختصاص به كلام مخلوق و به مطالبى كه برخى از برخى ديگر گرفتهاند ، دارد ، و موردى از موارد بديع قرآن كريم وارد در آن باب نيست ، چرا كه قرآن ، پيشوا نه پيرو است ، جز اينكه من به مورد دقيقى دست يافتم كه مجوّز دخول اين باب در ابواب بديع قرآن است و راه يافتن به اين مورد ، نيازمند تقديم بيتهايى از شاعرانى است كه در آن شعرها برخى از ايشان برخى ديگر را پيروى كردهاند ، و هرچند سخن از آن شعرها خارج از حدود اين كتاب است » امّا سخن از آنها انگيزه براى بيان موردى از قرآن است كه در اين باب ياد شده است ، و در نتيجه بيان آن شعرها صعوبت اين امر سخت را هموار مىسازد .
و از جمله بيتهايى كه در آن « پيروى » ( اتّباع ) واقع شده ، پيروى ابو تمّام از شاعر ديگر ( عنتره ) در شعرى است كه وى در وصف اسب خود گفته است « 2 » : ( كامل )
فازورّ من وقع القنا بلبانه * و شكا إلىّ بعبرة و تحمحم « 3 »
پس وى ( ابو تمام ) گفته است : ( بسيط )
هامش
( 1 ) - براى بررسى اين نوع ، نوع سابق مطالعه شود . منابع بحث آن : خزانة ابن حجّة ص 409 ، حسن التوسّل ص 283 ، بلوغ الأرب ص 244 ، نهاية الأرب ، ج 7 ص 165 .
( 2 ) - . . . اين بيت در منتهى الطلب ، ج 1 ص 106 از نسخهاى خطى و محفوظ در « دار الكتب المصريّة » ، شماره 53 ش است .
( 3 ) - شرح المعلّقات تبريزى ص 105 چاپ اروپا .