باردارى مريم به مسيح - عليهما السّلام - و آيتهاى درخشان آن ، و ( ديگر معجزاتى « 3 » ) كه خداى - تعالى - به او ( مسيح ) عطا كرد ( - تا در نتيجه همه اين وقايع را ) بيان نمايد . پس در اين آيه تخلّصهاى ممتازى به بهترين ترتيب و روشنترين بيان تحقّق يافته ، از آن نوع كه در هيچ كلامى اتّفاق نمىافتد ؛ زيرا خداى - سبحانه پدران را از بالاتر به پايينتر ياد كرده ، و به سخن از آدم ، بالاترين جدّ آغاز نموده و دنبال آن از نوح پدر دوم - كه امّتها از پشت او انتشار يافته ، و همه انسانها از نسل او آمدهاند ، نام برد ، آنگاه پس از او ، از ابراهيم ، پدر پيامبران و رسولان الهى نام برد ، و از ميان فرزندان ابراهيم ، آل عمران را به سخن اختصاص داد ؛ تا سرانجام به ياد مسيح - عليهما السّلام - منتقل شود ؛ پس منزّه است كسى كه اين سخن را انشاء نموده است ؛ و اللّه اعلم .
باب تعليق « 1 »
و آن عبارت از اين است كه سخنور معنايى را در باب غرضى از اغراض كلام بياورد ، آنگاه به آن ، معناى ديگرى را مربوط سازد كه مقتضى افزودن معنايى از معانى آن فن ( غرض ) است ؛ مانند كسى كه قصد كند ، انسانى را به « كرم » مدح نمايد ، پس معنايى كه دالّ بر شجاعت است ، به آن ربط مىدهد بهطورىكه اگر بخواهد سخاوت را از كرم جدا كند نتواند به شرط اينكه نقصانى به كلامش راه نيابد .
و از نوع تعليق قسمى هست كه دو وصف ، در لفظ ، از يكديگر جدا و از نظر معنى به هم متّصل و پيوستهاند ، و از آن قبيل است گفتار خداى - تعالى -
« فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ
« 2 »
»
، كه همانا خداى - سبحانه - اگر به وصف ايشان به فروتنى براى برادران مؤمن ايشان اكتفا مىكرد ، ممكن بود شخص ضعيفى بپندارد كه تواضع ايشان از روى ناتوانى بوده است ؛ پس آن پندار را با يادآورى سربلندى و تفوقشان بر كافران ، نفى كرد ، تا دانسته شود كه خاكسارى ايشان براى مؤمنان از روى تواضع [ براى خداى سبحانه « 4 » ] بوده است ، پس با اين
هامش
( 3 ) اصل متن « و غير ما . . . » بود كه چون با سياق مناسب نبود ، مترجم آن را محرّف از « و غيرهما ممّا . . . » دانست و ترجمه عبارت اخير در متن قرار داده شد .
( 1 ) - منابع بحث اين باب : الصّناعتين ، زير نام « المضاعفة » ص 423 ، بديع ابن منقذ زير نام « التعليق و الادماج » ص 30 ، الطّراز ، ج 3 ص 159 .
( 2 ) - سورة المائدة ؛ 5 ، آيه 54 .
( 4 ) عبارت ميان دو قلاب ، ترجمه « للّه سبحانه » است كه براى تكميل معنى از تحرير همين باب ( ص 443 ) افزوده شد .