ظاهر آن به صورتى باشد كه دلالت بر ( جواز ) جمع ميان نه همسر داشته باشد ؟ و چرا براى كسى كه مىترسد ميان زنان به عدالت رفتار نكند ، جواز چهار همسر به يك همسر تنزّل يافت ، درحالىكه آنكس كه ميان چهار زن به عدالت رفتار نمىكند ممكن است ميان سه زن به عدالت عمل كند ، و آن كسى كه ميان سه زن به عدالت رفتار نمىكند ، ممكن است ، ميان دو زن به عدالت عمل كند ؟ ، و چرا لفظ « واحدة » معدول نشد تا با اعداد قبلش تناسب داشته باشد ؟ . جواب از اشكال اوّل اين است كه عدول از عدد اصلى به عدد معدول براى ايجاز است ؛ زيرا گفتار عرب « مثنى و ثلاث و رباع » جانشين « اثنتين ، اثنتين و ثلاث ثلاث ، و اربع اربع » با قيد تكرار است ، درحالىكه مثنى و ثلاث و رباع » مختصرتر از عدد اصلى است ؛ زيرا مقصود آيه معرّفى تعداد زنان حرّ ( آزادى ) است كه يك شخص ازدواجكننده مىتواند در زمان واحد دارا باشد ، و براى رعايت ايجاز از عدد صحيح به عدد معدول ، عدول شد ، و امّا جواب از عطف جمله با « واو » نه با « او » ؛ جواب اين است كه خطاب متوجّه همه مسلمانان نه يكى از آنهاست ، پس عدول از « او » به « واو » كه مقتضى معناى جمع است واجب شد ؛ زيرا خطاب متوجّه به جمع است تا هر مكلّفى به آنچه از اين جمع برايش مباح است ، برسد ، و اگر عطف توسّط « او » انجام مىشد ، حكم به يك فرد مكلّف اختصاص مىيافت ، و امّا جواب از اشكال تنزّل از چهار همسر به يك ، و اينكه چرا ( از چهار ) به سه ، و از سه به دو تنزّل حاصل نشده است ، جواب اين است تنزّل از چهار به يك به سبب بناى كلام بر اختصار است ، زيرا تنزّل تدريجى و به ترتيب موجب اطاله كلام مىشود كه چارهاى از جلوگيرى از آن نيست ، و به همين جهت در اين آيه فرض مىشود كه خداوند گفته است : « فان خفتم الّا تعدلوا فى اثنتين فواحدة » و واسطهها را حذف نموده ، براى اينكه آنچه بيان شد بر آنچه حذف شده دلالت دارد ، و براى اينكه نظم سخن بر روش پسنديده بلاغت جارى شود ، پس آنكس كه مىترسد ميان دو زن عدالت برقرار نكند ، سزاوارتر كه ميان سه زن - چه رسد به چهار - عدالت برقرار نكند ، و امّا اينكه پرسشكننده مىگويد : چرا لفظ « واحدة » به صيغه معدول نيامد ( جواب اين است ) كه چون عرب ، عدول را براى اعداد قرار داده ، و لفظ « واحده » و « واحد » آغاز عدد است ، و معدود نيست ، و به سبب اينكه عدول در اين اعداد ( اعداد معدول ) به منظور اختصار آمده تا لفظ معدول جانشين عدد مكرّر شود ، و در لفظ « واحدة » چنين عددى وجود ندارد ، پس به آن جهت ، لفظ « واحدة » بر اصل وضع و غير معدول آمد ؛ و اللّه اعلم .
بديع القرآن ( فارسى ) — صفحة 254
مساهمون: ميرلوحى
ص٢٥٤