يا درك كرد ، دربارهء آن علم و اطلاع داشته باشد ؛ بنابراين فاصله آيه متضمّن معنايى علاوه بر معناى كلام است و به سبب آن ، آيه به فنّ « ايغال » موصوف مىشود ، و آن ايغالى است كه معناى مدح را تماميت مىبخشد ؛ بنابراين ، در اين آيه دوازده نوع از انواع بديع تحقّق يافته كه عبارت است از :
تعطّف : و آن در قول خداوند :
« لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ »
است ، كه لفظ
« الْأَبْصارُ »
در اوّل و آخر آيه آمده است .
و مقارنه : زيرا آن تعطّف مقرون به « مطابقه » است در قول خداوند
« لا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ »
و ادماج : زيرا « احتراس » ، احتراسى كه شرح داديم داخل در « تعطّف » است ،
و مناسبت : كه اصل اين باب است .
و ترشيح : زيرا فنّ مناسبت مرشّح براى « ايغال » است .
و ايغال : كه بيان داشتيم .
و اشاره : چون در اين آيه لفظ اندك بر معناى بسيار دلالت دارد .
و مجاز : چون به منظور نزديك شدن لفظهاى تعطّف ، مضاف از قول خداوند
« وَ هُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصارَ »
يعنى « هو يدرك ذوى الابصار » حذف شده است ، و در نتيجه فن تعطّف نيكوتر و آشكارتر مىباشد .
و تخيير : زيرا در فاصله آيه از لفظ « بصير » و مدرك ، به لفظ « خبير » عدول شده است .
و ايجاز : زيرا اين آيه داراى نه لفظ و دربرگيرنده دوازده نوع از انواع بديع است .
و نيز از آن نوع ( مناسبت معنوى ) است ، قول خداى - تعالى -
« قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ اللَّيْلَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِضِياءٍ أَ فَلا تَسْمَعُونَ قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَ فَلا تُبْصِرُونَ
« 1 »
»
پس همانا خداى - سبحانه ، چون مخلّد نمودن شب را تا روز قيامت به خود نه ديگرى نسبت داد درحالىكه اوست توانايى كه ماهيّت هر چيز را به وجود آورد و ديگرى را توانايى مخالفت با او ( در آن آفرينش ) نيست ازاينرو در فاصله آيه
« أَ فَلا تَسْمَعُونَ »
گفت ؛ چون سماع مناسب وقت تاريكى است ؛ از آن جهت كه شب صلاحيّت براى شنيدن و نه ديدن را دارد ؛ زيرا چشم در تاريكى قدرت عمل ندارد ، و چون مخلّد نمودن روز را تا قيامت به خود نسبت داده به صورتى كه گويى در جهان آفرينش شبى وجود نداشته ، ازاينرو در فاصله آيه
« أَ فَلا تُبْصِرُونَ »
گفت ؛ زيرا ميان روز و ديدن
هامش
( 1 ) - سورة القصص ؛ 28 ، آيه 71 - 72 .