باب تكميل « 1 »
تكميل دو نوع است : نوعى در معانى بديع قرار دارد ، و نوعى جزء فنون كلام است ، و فنون كلام عبارت است از اغراض سخنور ؛ و مراد او از سخن .
امّا نوع اوّل همان است كه بيشتر نگارندگان در مورد آن اشتباه نموده ، و آن نوع برايشان به « تتميم » اشتباه شده ، و بيان آن در باب تتميم گذشت « 3 » .
و امّا آن نوع كه جزء فنون كلام است ، آن نوع در اين باب داخل است ، و آن عبارت است اينكه : انسانى فردى را به يك صفت از صفات مدح بستايد ، و تصوّر كند كه مدح وى با اكتفاى به آن صفت ، از قبيل مدح غير كامل است ؛ و در نظر بگيرد كه مدحش را با افزودن صفت ديگرى به آن صفت كامل كند ؛ مانند كسى كه انسانى را به شجاعت تنها بدون توجه به دورانديشى و تأمل او در كارها ، يا به عفو بدون توجّه به صفت انتقام و يا به صفت ملايمت بهنگام صلح ، بدون توجّه به درشتى او در جنگ ، مدح كند ، به شرط اينكه تكميل در يك بيت شعر ، و يا يك بخش از نثر ، و يا در يك آيه واقع شود .
مانند قول خداى - تعالى - :
« فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ
« 2 »
»
. پس همانا خداى - سبحانه - چون خبر داد از دوستى ايشان ، بلاغت ايجاب نمود كه دليل آن را بياورد ، تا ادّعا بدون دليل نباشد ، پس آنان را به خاكسارى در برابر مؤمنان و سربلندى در برابر كافران وصف نمود ، و در آن وصف نهايت تواضع در برابر خداى - تعالى - و نهايت انتقام براى خداى - عزّ و جلّ - محقّق است ، و اين دليل دوستى ايشان نسبت به خداست ، و دوستى ايشان نسبت به خداى - تعالى - موجب دوستى خداى - سبحانه - نسبت به آنان گرديد ؛ و اگر به وصف آنان به تواضع براى خدا اكتفا مىشد ، همانا آن قويترين دليل دوستيشان نسبت به خدا بود ؛ زيرا ايشان همانا تنها براى خدا تواضع نمودند و مدح به آن صفت تواضع ، مدحى تامّ بود ، و ليكن چون وصفشان به سربلندى در برابر كافران ، مدح را پس از تماميّت كمال مىبخشد ، و لفظ را به سبب مقابلهاى كه در آن تحقق مىيابد بديعى مىآفريند كه با غير آن محقّق نمىشود ، بنابراين ، وصف ايشان
هامش
( 1 ) - منابع بحث اين باب : سرّ الفصاحة ص 258 زير نام « التحرّز مما يوجب الطّعن » ، الايضاح ج 3 ص 234 ، الطّراز ، ج 3 ص 108 ، زير نام « الاكمال » ، خزانة ابن حجّة ص 107 ، حسن التّوسل ص 79 ، نهاية الارب ، ج 7 ص 157 .
( 3 ) ر ك : صفحات 66 و 67 و 71 همين كتاب ، باب تمام .
( 2 ) - سورة المائدة ؛ 5 ، آيهء 54 .