جنس باشد ، پس چون در صورتى كه در كلام به كمتر از تأكيد اكتفا مىشد ، اين اشكال متوجّه كلام مىگرديد ، بنابراين لازم شد كلام با لفظ تأكيد آيد تا دانسته شود كه حرف تعريف ، براى جنس نه براى عهد است ؛ پس اين اشكال با اين احتراس بر طرف مىشود ، و در اين هنگام گناه كبيره ابليس بزرگ شمرده مىشود ، زيرا وى از ملأ اعلى كنار كشيده و اجماع ملائكه را نقض كرده و در نتيجه شايسته است به لعن هميشگى اختصاص يابد .
و از آن باب است قول خداى - تعالى - :
« فَلَبِثَ فِيهِمْ أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عاماً
« 1 »
»
. پس اعلام اين مدّت با اين ساخت و قالب ، زمينه را براى عذر نوح در نفرين بر قوم خويش ؛ نفرينى كه موجب هلاكت آخرين نفر آنها شد ، آماده مىسازد ؛ زيرا اگر گفته مىشد ، « فلبث فيهم تسعمائة و خمسين عاما » اين عبارت آن ابّهت ، عبارت اوّل را نداشت ؛ زيرا در عبارت اول كلمه « الف » نخستين كلمه عدد است كه به گوش مىرسد ، و در نتيجه گوش ، از شنيدن استثنا در آخر كلام بازمىماند ، و وقتى گوش به استماع مجدّد بازمىگردد ، ديگر براى استثنا ، بعد از آنچه پيش از آن واقع شده ، اثرى باقى نمىماند كه بتواند ابّهتى كه در گوش از شنيدن كلمه « الف » به وجود آمده ، از بين ببرد ، و در نتيجه گناه كبيره قوم نوح ( ع ) با توجّه به طولانى بودن زمان دعوت بزرگ به حساب مىآيد .
و از باب استثناء است نوعى ديگر كه داخل در ابواب بديع نمىشود مگر در صورتى كه مستثنى متّصف به صفتى شود كه آن متضمّن يكى از انواع محاسن باشد ، و يا دنبال آن معنايى آورده شود كه مربوط به معناى مستثنى و متضمّن معنايى از معانى بديع باشد ، مانند قول خداى تعالى - :
« فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ
« 2 »
»
، پس بتحقيق ، خداى - سبحانه - [ چون « 3 » ] مىدانست كه تيرهروزانى كه اين وعيد شامل حال آنهاست دو صنف مىباشند : مؤمنان گناهكار ، و كافران امّتها ، و يكى از اين دو صنف بر مذهب « اهل حق » جاويد در آتش نيستند ، بنابراين خداوند براى خلود اشقيا استثنا آورد ؛ استثناى مذيّلى كه مشعر به معناى انقطاع خلود است ؛ جايى كه گفت :
« إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ »
، پس مفهوم آن ذيل اعلام اين مطلب است كه در بيرون آوردن برخى از
هامش
( 1 ) - سورة العنكبوت ؛ 29 ، آيه 14 .
( 2 ) - سورة هود ؛ 11 ، آيات 106 - 108 .
( 3 ) كلمه ميان دو قلاب ترجمه كلمه « لمّا » است كه مترجم براى تكميل معنى و صحّت عبارت ، به متن افزود .