قال لى احمد و لم يدر ما بى * أ تحبّ الغداة عتبة حقّا
فتنفّست ثمّ قلت نعم حبّا * جرى فى العروق عرقا فعرقا
پس شعر وى با اين « تنفّس » كه هر نفس لطيفى او را همراهى مىكند ، بر همه آن مضامين ( تقرّب به حبيب ) فزونى يافت .
باب سلب و ايجاب « 1 »
و آن عبارت است از بناى سخن بر نفى چيزى از جهتى ، و اثبات آن از جهتى ديگر ، و يا امر بر چيزى از وجهى ، و نهى از آن ، از غير آن وجه .
مانند قول خداى - تعالى - :
« فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلًا كَرِيماً وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ
« 2 »
»
پس همانا خداى - سبحانه - فرزند را از اينكه به پدر و مادر كمترين گفتار دردآور يا تحقيرآميزى بگويد ، نهى نمود ، و او را به گفتار سنگين و مؤدّبانه ، و فرودآوردن بال تواضع در مقابل پدر و مادر به نشانه خاكسارى و فروتنى امر نمود ، پس خداى - سبحانه - فرزندان را به دو چيز امر ، و از دو چيز نهى نمود ، و مانند قول خداى - تعالى :
« فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ
« 3 »
»
پس اين آيه « 6 » از شواهد « امر و نهى » است .
امّا از شواهد « سلب و ايجاب » نيز ، قول خداى - تعالى - است :
« الَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْكُمْ مِنْ نِسائِهِمْ ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ إِنْ أُمَّهاتُهُمْ إِلَّا اللَّائِي وَلَدْنَهُمْ
« 4 »
»
، پس خداى - سبحانه - مادر شدن زن را با صيغه « ظهار » نفى نمود ، و مادر بودن را براى كسى كه فرزند را زاييده ثابت نمود . و نيز از شواهد سلب و ايجاب است قول خداى - تعالى -
« لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ »
« 5 » پس خداى - عزّ و جلّ - از اين جماعتى كه وصفشان را بيان نمود ، نافرمانى را نفى ، و فرمانبردارى را اثبات نمود .
هامش
( 1 ) - منابع بحث اين باب خزانة ابن حجّة ص 261 ، حسن التوسّل ص 77 .
( 2 ) - سورة الاسراء ؛ 17 ، آيات 23 - 24 .
( 3 ) - سورة المائدة ؛ 5 ، آيه 44 .
( 6 ) عبارت متن « فهذه » است ، ولى چون دو آيه شاهد آورده شده ظاهرا بايد « فهاتان » باشد .
( 4 ) - سورة المجادلة ؛ 58 ، آيه 2 .
( 5 ) - سورة التحريم ؛ 66 ، آيه 6 .