انجام و انجامش دليل آغاز است ؛ مانند قول خداى - تعالى -
« ما عَلَيْكَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَ ما مِنْ حِسابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ
« 1 »
»
مانند قول خداى - تعالى - :
« لا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ
« 2 »
»
، پس در نظم اين كلمات علاوه برعكس و تبديل يكى از انواع « تصدير » ، و « حسن جوار » آمده است ؛ زيرا لفظ هنّ در اول و آخر كلام واقع شده ، و لفظ « هم » نزديك مثل خود ، در وسط كلام قرار گرفته است .
و از اين باب ، نوعى غير از نوع اوّل آمده است ، و آن قول خداى - تعالى - است :
« وَ مَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَ لا يُظْلَمُونَ نَقِيراً ، وَ مَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ
« 3 »
»
پس نظم آيه اخير عكس نظم آيه اول است ؛ زيرا عمل ، در آيه اول ، مقدّم بر ايمان شده ، و در آيه دوم مؤخّر از « اسلام » قرار گرفته ، و اين تبديل در موضع لفظ مستلزم تبديل معنى است .
باب قسم « 4 »
قسم آن است كه سخنور بخواهد دربارهء چيزى سوگند ياد كند ، پس به چيزى سوگند ياد كند كه متضمّن افتخار ، يا تعظيم مقام ، و يا رفع منزلت او ، و يا متضمّن نكوهش ديگرى باشد و يا آن قسم حكم غزل يا بيان رقّت حال و يا صورت موعظه و زهد را دارا باشد .
و از اين باب است قول خداى - تعالى - :
« فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ ما أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ
« 5 »
»
، پس خداى - سبحانه - سوگند ياد كرده - سوگندى كه موجب فخر است ؛ زيرا متضمّن خودستايى به عظيمترين قدرت ، و بزرگترين عظمتى مىباشد كه دليل آن ربوبيّت آسمان است - كه مورد قسم حقّ است ؛ پس وعده الهى به روزى - به سبب اينكه او - سبحانه - خبر داده كه روزى در آسمان است ، و پس از آنكه خود را در سوگند ، پروردگار آسمان دانسته - صفت حقيقت يافته است ، بنابراين از ربوبيت خداى در آسمان ، لازم مىآيد كه او بر آنچه در آسمان است - از نظر اينكه مالكيّتش بر آن محقّق است - قدرت داشته باشد ، و در نتيجه قدرت او بر رزقى كه وعده داده
هامش
( 1 ) - سورة الانعام ؛ 6 ، آيه 52 .
( 2 ) - سورة الممتحنة ؛ 60 ، آيه 10 .
( 3 ) - سورة النّساء ؛ 4 ، آيه 124 و 125 .
( 4 ) - منابع بحث اين باب : خزانة ابن حجّة ص 145 ، حسن التوسّل ص 75 ، نهاية الارب ، ج 7 ص 150 .
( 5 ) - سورة الذاريات ؛ 51 ، آيه 23 .