برسد ، و كتاب به معناى مكتوب است ، و در ( آيه مذكور ) كتاب ميان دو لفظ « اجل » و « يمحو » قرار گرفته ؛ پس لفظ أجل يكى از دو معناى آن كه معنى مدّت حتمى است به كار گرفته و لفظ « يمحو » معناى ديگر آنكه « مكتوب » است ، پس تقدير كلام بنا بر آن وجه چنين است : « لكلّ حدّ موقّت مكتوب يمحى و يثبت » ( براى هر سررسيد معيّنى نوشتهاى است كه محو مىشود و ثبت مىگردد ) و اللّه اعلم .
باب تغاير « 1 »
تغاير عبارت است از : تغاير دو مسلك ؛ يا در يك معنى « 5 » بهطورىكه آدمى چيزى را مورد ستايش « 6 » و نكوهش قرار دهد ، و يا چيزى كه ديگرى مدح كرده ، مذمّت كند ، و يا به عكس چيزى را كه ديگرى مذمّت نموده مورد ستايش قرار دهد ، يا چيزى را بر چيزى ترجيح دهد آنگاه از قول خود بازگردد ، و مرجوح را راجح ، و راجح را مرجوح قرار دهد .
و از آن است قول خداى تعالى :
« قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ ، قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ ، قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِي آمَنْتُمْ بِهِ كافِرُونَ
« 2 »
»
پس برخى از ايشان ، پس از آنكه در گفتار و اعتقاد قلبى با يكديگر مغايرت داشتند ، در مورد طاعت و عصيان نيز تغاير يافتند و اين آن موردى است كه آدمى به سبب چيزى و در آن چيز نسبت به ديگرى تغاير دارد ، امّا آنچه آدمى به سبب آن نسبت به خودش تغاير دارد ، از آن قبيل است گفتار قريش دربارهء قرآن :
« ما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ
« 3 »
»
كه آن برخاسته از ناآشنايى ايشان با اسلوب جالب قرآن و فصاحتش بود ؛ فصاحتى كه برايشان غلبه يافت . و لازمه اين سخن اعترافشان به درماندگى از آوردن مثل قرآن است ، آنگاه ايشان در زمانى ديگر نسبت به خودشان مغايرت يافتند و گفتند :
« قَدْ سَمِعْنا لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا
« 4 »
»
و اگر آن دو كلام را در يك زمان
هامش
( 1 ) - منابع بحث اين باب : العمدة ، ج 2 ص 80 ، خزانة ابن حجّة ص 102 ، نهاية الارب ج 7 ص 145 ، حسن التوسّل ص 172 .
( 5 ) عبارت يا در يك معنى ، ترجمه « امّا فى المعنى الواحد » است و امّا مستلزم طرف ديگر يا معادل است كه در اين باب نيامده است .
( 6 ) عبارت متن « او » ( - يا ) بود ولى بر طبق تعريف مىبايد « و » باشد چنان كه در ترجمه واو منظور شد .
( 2 ) - سورة الاعراف ؛ 7 ، آيه 75 و 76 .
( 3 ) - سورة المؤمنون ؛ 23 ، آيه 24 .
( 4 ) - سورة الانفال ؛ 8 ، آيه 31 .