لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتِينَ
« 1 »
»
پس در اين كلام ، در دو مورد ، به منظور حفظ مناسبت و رعايت سجع ، از لفظ خاص معنى به لفظ ارداف ، عدول شده است ؛ زيرا در آن دو مورد [ لفظ ] خاصّ به معنى اين است كه گفته شود : « لاخذناه اخذا شديدا و اهلكناه » و ليكن اين عبارت خالى از مناسبت با عبارت قبل و بعد اين دو مورد است ؛ و چون رعايت مناسبت و ايجاد سجع امرى مطلوب است ، لذا از لفظ خاصّى كه مناسبت و تسجيع نمىبخشد به لفظى كه موجب مناسبت و تسجيع است ، و از قوّت بيان برخوردار ، عدول شد ؛ و اللّه اعلم .
باب تمثيل « 2 »
اين باب را نيز قدامه « 3 » منشعب [ از ائتلاف لفظ با معنى « 5 » ] قرار داده ، و گفته است : « تمثيل آن است كه متكلّم معنايى را قصد كند ، و از آن ، نه با لفظ خاصّ آن ، و نه با لفظ اشاره ، و نه با لفظ ارداف تعبير كند ؛ بلكه به لفظى بيان نمايد كه از لفظ ارداف دور تر است ، و شايستگى دارد مثل لفظ خاص باشد ، زيرا مثل از همه جهات ، شبيه مثل خود نيست ، و اگر دو مثل از همه وجوه مشابه باشند وحدت مىيابند ؛ بنابراين نزديكى « تمثيل به حقيقت ، مانند نزديكى ارداف نيست ؛ زيرا نزديكى ارداف و لفظ معناى حقيقى - بخلاف نزديكى مثل و مثل - مانند تماس رديف با ردف « 6 » خود مىباشد .
شاهد باب تمثيل از قرآن ، قول خداى - تعالى - است :
« وَ اسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ
« 7 » « 4 »
»
حقيقت معنى اين است كه ( كشتى ) بر آن مكان نشست ، و ليكن از لفظ اصلى به « تمثيل » عدول شد ؛ چون « استوا » متضمّن معناى جلوس مستقرّى است كه هيچ انحراف و اعوجاج و هيچ حركت و اضطرابى ندارد ؛ پس با اين جلوس است كه به سبب قرار گرفتن كشتى ، دلهاى ساكنان آن آرام
هامش
( 1 ) - سورة الحاقة ؛ 69 ، آيات 44 - 46 .
( 2 ) - منابع بحث اين باب : نقد الشعر ص 94 ، العمدة ، ج 1 ص 187 ، اسرار البلاغه ص 90 ، سرّ الفصاحة ص 221 ، التبيان زملكانى ، الطراز ، ج 2 ص 2 ، خزانة ابن حجّة ص 134 ، نهاية الارب ، ج 7 ص 60 .
( 3 ) - نقد الشعر او ، ص 58 .
( 5 ) عبارت ميان دو قلّاب ، ترجمه : « من ائتلاف اللفظ مع المعنى » است كه براى توضيح مطلب از « تحرير » ( همين باب ص 214 ) افزوده شد .
( 6 ) رديف و ردف : سوار پشت سر سوار ر ك : المعجم ابو سيط ، باب الرّاء .
( 7 ) اين مثال و شرح آن را مؤلّف در كتاب تحرير ( ص 207 ) شاهد باب ارداف آورده است .
( 4 ) - سورة هود ؛ 11 ، آيه 44 .