تعريف آن ) گفته است : ارداف آن است كه متكلّم معنايى را قصد كند ، و آن را نه با لفظى كه براى آن وضع شده ، و نه با لفظ اشارهاى كه دالّ بر معانى بسيار است بيان نمايد ، بلكه معنى را با لفظى بيان كند كه همرديف ، و تابع و نزديك به معناى حقيقى باشد ، آنچنان كه « ردف » به « رديف » خود نزديك است .
و در كتاب عزيز از اين باب است قول خداى - تعالى :
« وَ قُضِيَ الْأَمْرُ
« 3 » « 1 »
»
و معناى حقيقى آن است كه : آن كسانى كه خداوند به هلاكتشان حكم كرده بود هلاك شدند ، و كسانى كه نجاتشان را واجب ساخته بود ، نجات يافتند و همانا عدول از لفظ اصلى براى رعايت ايجاز ، و توجه دادن به اين مطلب بود كه ( اوّلا ) هلاكت هالكان و نجات ناجيان به دستور امركننده لازم الطّاعة و به حكم كسى تحقّق يافت كه حكمش مردود نمىشود ؛ زيرا « امر » مستلزم « آمر » است و انجام شدن آن بر قدرت و غلبه آمر و اطاعت مأمور دلالت دارد ( و ثانيا ) ترس از عقاب و اميد به ثواب ، مشوّق فرمانبردارى از آمر است . و همه اين معانى از لفظ خاصّ آن حاصل نمىشود .
و نيز از اين باب است قول خداى - تعالى - :
« فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ »
« 2 » و معنى آن است كه در آن بهشتها زنان عفيفهاى هستند كه عفّتشان نگاه ايشان را به شوهرانشان محدود كرده است ، و عدول از [ لفظ « 4 » ] خاص معنى به لفظ ارداف ، براى آن است كه ( هركس عفّت ورزد ، چشمش را از خيره شدن ( به نامحرم ) فرومىبندد « 5 » ) زيرا گاهى آدمى به چيزى چشم مىدوزد و دلش آن را مىخواهد ، و با وجودى كه بر آن قدرت دارد ، به سببى ديگر از ( انجام ) آن عفّت مىورزد ، و محدود بودن نگاه زن به شوهرش ، يا محدود بودن نگاهش به دليل شرم ، امرى افزون بر عفّت است ؛ زيرا هركسى كه نگاهش را به غير شوهرش نمىاندازد ، يا از روى شرم چشم نمىدوزد ، لزوما عفيف ست ، بنابراين هر قاصرة الطرفى عفيف است ، و هر عفيفهاى قاصرة الطرف نيست . و به آن جهت است كه از لفظ خاصّ به لفظ « ارداف » عدول شد .
و از اين باب است قول خداى - تعالى -
« وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاوِيلِ لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ
هامش
( 3 ) مؤلّف اين آيه راى در كتاب تحرير ( ص 214 ) از شواهد تمثيل آورده است .
( 1 ) - سورة هود ؛ 11 ، آيه 44 .
( 2 ) - سورة الرحمن ؛ 55 ، آيه 56 .
( 4 ) كلمه ميان دو قلاب در متن نبود و چون بدون آن معنى ناقص است ، به ترجمه متن افزوده شد .
( 5 ) عبارت متن چنين است : « لانّ كلّ من عفّ غضّ الطرف عن الطموح » است ، و ليكن اين عبارت با نتيجهاى كه مؤلف در پايان سخن مىگيرد ، و مىگويد : « و ليست كلّ عفيفة قاصرة الطرف » ، متناقض است ، لذا مترجم احتمال مىدهد جمله « غضّ » محرّف از « لا يغضّ » باشد ، و يا در كتابت « عفّ » و « غضّ . . . » تقديم و تأخير روى داده باشد .