ايجاز ، و كلام دوم موصوف به اطناب ، و هردو موصوف به مساوات مىباشد .
و از آن قبيل است قول خداى تعالى :
« خُذِ الْعَفْوَ »
« 1 » ( نسبت به ) آيه مشابه آن قول خداى - سبحانه -
« خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ »
« 2 » كه آيه اوّلى موصوف به ايجاز ، و دومى موصوف به اطناب است ، و قول خداى تعالى :
« وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ »
« 3 » ( نسبت به ) مثل آن :
« إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ »
« 4 » و قول خداى - تعالى - :
« وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ »
« 5 » ( نسبت به ) قول خداى تعالى :
« وَ إِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ »
« 6 » تا آخر آيه و همه اين آياتى كه از پيش گذشت ، بر اسلوب ايجاز آمده ، و همه آياتى كه به دنبال ( هريك از ) آنها آمده بر روش اطناب ، و همه آنها موصوف به مساوات است .
و از قبيل مساوات است قول خداى - تعالى - :
« وَ جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها »
« 7 » و مثل آن است قول خداى - تعالى - :
« وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها
« 8 »
»
درحالىكه اولى ايجاز و دومى اطناب است ، و اين فصل « 9 » بسيار نيازمند به حفظ و ممارست است ؛ تا گمانكنندهاى گمان نبرد كه اطناب موصوف به « مساوات » نمىشود .
باب اشاره « 10 »
اين باب را قدامه از باب « ائتلاف لفظ با معنى منشعب كرده است ، و آن را شرح داده و گفته است : اشاره آن است كه لفظ اندك بر معناى بسيار دلالت كند تا آنجا كه دلالت لفظ مانند اشاره به دست باشد ؛ كه دست با يك حركت اشاره به چيزهاى بسيارى دارد كه اگر آن چيزها با نامهاى
هامش
( 1 ) - سورة الاعراف ؛ 7 ، آيه 199 .
( 2 ) - سورة التوبة ؛ 9 ، آيه 103 .
( 3 ) - سورة الاعراف ؛ 7 ، آيه 199 .
( 4 ) - سورة النحل ؛ 16 ، آيه 90 .
( 5 ) - سورة الاعراف ؛ 7 ، آيه 199 .
( 6 ) - سورة الانعام ؛ 6 ، آيه 68 .
( 7 ) - سورة الشورى ؛ 42 ، آيه 40 .
( 8 ) - سورة الانعام ؛ 6 ، آيه 160 .
( 9 ) - نقد الشعر او ( قدامه ) ص 55 .
( 10 ) - منابع بحث اين باب : نقد الشعر ص 90 ، العمدة ، ج 1 ص 206 ، الصّناعتين ص 384 ، بديع ابن منقذ ص 50 ، التبيان زملكانى زير عنوان الايجاز ص 71 ، خزانة ابن حجّة ص 357 ، نهاية الارب ، ج 7 ص 140 ، حسن التوسّل ص 70 .