خودش بيان مىشد محتاج به عبارتى طولانى و الفاظى بسيار بود ، و فرق ميان اشاره و ايجاز آن است كه ايجاز با الفاظ معناى حقيقى است ، و دلالت الفاظ اشاره چشمبرهمزدنى با معنى است ، پس دلالت لفظ در باب ايجاز دلالت مطابقه و دلالت لفظ در باب اشاره دلالت تضمّن يا التزام است .
و از جمله مثالهاى آن قول خداى تعالى است :
« وَ غِيضَ الْماءُ »
« 1 » زيرا كم شدن آب ، لازمهاش انقطاع جريان آب از چشمه زمين و باران آسمان است ، و اگر اين انقطاع نبود آب كم نمىشد .
و از آن ( باب ) است ، قول خداى - عزّ و جلّ - :
« وَ فِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْيُنُ »
« 2 » ، پس شهوات نامحدودى را كه نفس به آن تمايل دارد و ديدنيهاى بىاندازهاى كه چشم از آن لذّت مىبرد بنگر ، تا بدانى كه اين الفاظ كم بر معانى غير قابل شمارش دلالت كرده است .
و همچنان است قول خداى - تعالى -
« فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ »
« 3 » يعنى همانطوركه ايشان عهد تو را شكستند ، تو هم بهوسيله نقص عهد با ايشان ( مقابله كن « 7 » ) ، و اين معنى ، علاوه بر معناى عدالتى است كه دستور مقابله بهمثل بر آن دلالت دارد .
و از آن باب است قول خداى - تعالى - :
« وَ ما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ
« 4 »
»
، پس آنچه لفظ « امر » بر آن اشارت دارد بنگر ! ؛ و آن عبارت است از : آغاز نبوّت موسى ( ع ) و خطاب حق به او ، و اينكه آيات بيّناتى - از قبيل افكندن عصا و اژدها شدن آن ، و بيرون آمدن دست و نورانى گرديدنش - كه به او عطا كرد ، و او را بهسوى فرعون فرستاد ، و او درخواست كرد كه بازويش را به كمك برادرش هارون تقويت و ساير رويدادهايى كه در آن مقام اتّفاق افتاد ، و امثال اين مورد اگر پىجويى شود ، در كتاب عزيز ، از مرحله حدّ و حصر بيرون است .
باب ارداف « 5 »
و آن ، باب « تتبيع » ناميده مىشود ، و قدّامه « 6 » آن را از باب « ائتلاف » منشعب نموده ، و ( در
هامش
( 1 ) - سورة هود ؛ 11 ، آيه 44 .
( 2 ) - سورة الزّخرف ؛ 43 ، آيه 71 .
( 3 ) - سورة الانفال ؛ 8 ، آيه 58 .
( 4 ) - سورة القصص ؛ 28 ، آيه 46 .
( 7 ) عبارت ميان دو هلال ترجمه « قابلهم » ، از متن « تحرير » همين باب ( ص 202 است ، بجاى آن در متن « قاتلهم » ضبط شده كه تحريف از « قايلهم » مىباشد .
( 5 ) - منابع بحث اين باب : « نقد الشعر » ص 92 ، و الصناعتين ص 350 ، و خزانة ابن حجّة ص 376 .
( 6 ) - نقد الشعر او ، ص 57 .