قول خداى تعالى است :
« قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ . . . »
« 1 » پس همانا وقوع استثنا بعد از استفهامى كه در مقام توبيخ كفّار بر عيبجويى مؤمنان به داشتن ايمان است ، ( وقوع چنين استثنا ) به پندار مىآورد كه بعد از آن عملى بيان شود كه مرتكب آن مستوجب كيفر گردد ، حال وقتى بعد از استثنا عملى بيايد كه مستلزم مدح فاعلش باشد ، در اين صورت كلام متضمّن معناى « تأكيد مدح با چيزى شبيه به ذمّ » مىشود . و اللّه اعلم .
باب تجاهل عارف « 2 »
اين نام از وضع ابن المعتز « 3 » است ، و غير او ، آن را « اعنات « 4 » » ناميده است و آن عبارت است اينكه متكلّم چيزى را كه واقعا مىداند ، از روى تجاهل مورد سؤال قرار دهد ، تا كلامش را در مظهر ذمّ ظاهر سازد ، و يا شدّت حيرت در محبّت يا تعجّب يا توبيخ و يا تقرير سخنش را بيان كند ، و آن دو قسم است : موجب و منفى و هر قسم نيز دو قسم است : قسمى كه سؤال آن دربارهء دو موضوع است كه يكى تحقّق يافته و ديگرى تحقّق نيافته ، و متكلّم مىتواند يكى را مورد سؤال قرار دهد ، و از سؤال دربارهء آن ديگر به دلالت قرينهء حاليه ساكت باشد .
و از اين باب است قول خداى تعالى :
« أَ بَشَراً مِنَّا واحِداً نَتَّبِعُهُ »
« 5 » ، و تجاهل عارف در اين آيه در مظهر تعجب ظهور يافته است ، و قول خداى سبحانه
« أَ صَلاتُكَ
« 6 »
تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوالِنا ما نَشؤُا »
« 7 » و اين تجاهل عارف در مظهر توبيخ ظاهر شده است . و مانند قول
هامش
( 1 ) - سورة المائدة ؛ 5 ، آيه 59 .
( 2 ) - منابع بحث اين باب : الكامل ، ج 1 ص 384 ، بديع ابن المعتز ص 111 ، الصناعتين ص 396 ، بديع ابن منقذ ص 47 ، التبيان تأليف زملكانى زير نام التجاهل ص 138 ، المفتاح زير عنوان « سوق المعلوم مساق غيره » ص 227 ، الايضاح ص 85 ، عروس الافراح ، ج 2 ص 5 ، خزانة ابن حجّة ص 122 ، نهاية الارب ، ج 7 ص 123 ، حسن التوسل ص 58 ، الطراز ، ج 3 ص 80 .
( 3 ) - بديع ابن المعتز ص 111 .
( 4 ) - كسى آن را « اعنات » نناميده است ، و همانا اعنات موضوع ديگرى است كه مؤلّف درباره آن مرتكب اشتباه شده و آن را « عتاب المرء نفسه » ناميده است . اين نوع را غير ابن المعتز كه سكّاكى باشد ، « سوق المعلوم مساق غيره » ناميده است ( الايضاح ، ج 6 ص 85 ، خزانة ابن حجّة 122 .
( 5 ) - سورة القمر ؛ 54 ، آيه 24 .
( 6 ) - در همه نسخههاى اصلى « صلواتك » ضبط شده و آن قرائت « نافع » است ، و صاحب « الجامع لاحكام القرآن » بر همان وجه رفته است . مضبوط در نسخه « ت » « أ صلواتك » است ، و آن قرائت حفص است ، و رسم مصحف بر اين وجه مىباشد . اين آيه ، آيه 87 سوره هود است .
( 7 ) - سورة هود ؛ 11 ، آيه 87 .